Жек Ма: Алибаба ва АлиEхпресс асосчиси ҳақида нималарни билишингиз керак

Болалик, таълим ва эрта мартаба

Ма Юн Хитойнинг Чжесзян провинциясидаги Ханчжоу шаҳрида мусиқачилар оиласида туғилган: унинг ота-онаси анъанавий хитой мусиқа ва драматик санъати билан шуғулланган. Оилада яна иккита бола бор эди: катта акаси ва синглиси Ма.

Мактаб йилларида Ма инглиз тилига қизиқиб қолди ва амалиёт учун тез-тез хорижлик сайёҳлар қоладиган меҳмонхонага бориб турарди. Шундай қилиб, у гид бўлиб ишлай бошлади. Чет элликлардан бири болага Жек лақабини қўйди.

Ма университетга фақат учинчи уринишда кирди. У 1988 йилда Ханчжоу Оддий университетини тамомлаган ва бир муддат Ханчжоу электрон фан ва технология университетида инглиз тилидан дарс берган ва ойига 12–15 доллар ишлаб олган.

1992 йилда Хитойда ишбилармонлик муҳити яхшилана бошлагач, Ма иш жойини ўзгартиришга қарор қилди. Бу эрда ҳам уни бир қатор муваффақиятсизликлар кутиб турарди: хусусан, уни КФCда катта менежер сифатида ишга олишмади. “Ишга 24 киши мурожаат қилди. 23 қабул қилинди. Биргина мен рад жавобини олдим”, деди бизнесмен Давосдаги Жаҳон иқтисодий форумида 2015 йил. Шу билан бирга, у Гарвардга ўн марта киришга уринганини ва ўн марта рад этилганини айтди.

Натижада Ма ўз бизнесини - таржима компаниясини очишга қарор қилди. 1995 йилда у АҚШга бориб, ҳаётида биринчи марта интернетдан фойдаланди. Кейин у Хитойда Интернет-компания яратиш ғоясини ўйлаб топди. Уйга қайтгач, у Хитой бизнесларининг онлайн маълумотномаси Чина Пагесга асос солди. Аммо тез орада компания давлатга қарашли Чина Телеcомга сотилиши керак эди.
Шундан сўнг Ма Пекиндаги Хитой Халқ Республикаси Савдо вазирлиги қошидаги Инфошаре интернет-реклама компаниясида 14 ой ишлади.

Али Баба

1999-йил 21-февралда Ма ўз уйида 17 нафар дўстини йиғиб, уларни Алибаба номли компанияни ташкил этишга таклиф қилди. Кейинчалик у исмни танлашини "Али Баба бошқаларга ёрдам беришни хоҳлайдиган ёш йигит" деб тушунтирди ва янги бизнес ғояси Хитой компанияларига чет элда мижозлар топишга ёрдам бериш эди. Бир гуруҳ дўстлар пул йиғиб, бозор яратишни бошладилар.

Ўша йили Алибаба иккита йирик инвестиция банкидан маблағ олди: Голдман Сачсдан 5 миллион доллар ва СофтБанкдан 20 миллион доллар. Хитой расмийлари интернет сегментида хорижий сармояларни қаттиқ назорат қилганлиги сабабли, Ма Кайман оролларида оффшор компанияни рўйхатдан ўтказди - унинг акцияларини бошқа мамлакатлар инвесторлари сотиб олишлари мумкин эди.

2002 йилда, Алибаба эндигина даромад олишни бошлаганида, Ма эБай билан рақобатлашадиган янги бозор яратишни таклиф қилди. У лойиҳани ишлаб чиқиш учун СофтБанкдан қўшимча маблағ ажратди ва компания Таобао веб-сайтини ишлаб чиқишни бошлади.

Онлайн дўкон 2003 йилда ишга туширилган. Унда реклама жойлаштириш дастлаб сотувчилар учун бепул эди ва сайтнинг ўзи уларнинг харидорлар билан мулоқотида воситачи бўлиб хизмат қилди. Компания шу қадар муваффақиятли бўлдики, 2005 йилда эБай ўз рақибини сотиб олишга ҳаракат қилди, аммо Ма бу келишувни рад этди. Бунинг ўрнига у Яҳоо асосчиларидан бири Жерри Янг билан 1 миллиард доллар маблағ ажратиш бўйича музокаралар олиб борди.

Таобаўдан ташқари, 2003 йилдан бошлаб Алипай тўлов тизими, Алимама контекстли реклама хизмати, Тмалл турли маркаларининг оригинал товарлари билан чакана савдо сайти, булутли Алибаба Cлоуд Cомпутинг ва бошқа компаниялар ишга туширилди. 2010 йилда АлиEхпресс платформаси ишлай бошлади, унда хитойлик тадбиркорлар ўз маҳсулотларини бошқа мамлакатларга сотишлари мумкин.

Янг 2009-йилда Яҳоўни тарк этгач, Америка корпорациясининг Алибаба билан муносабатлари ёмонлашган ва Яҳоо раҳбарияти Манинг Алипай бўйича шериклар билан маслаҳатлашмасдан қабул қилган қарорини ёқтирмаган. Охир-оқибат, томонлар келишувга эришдилар, унга кўра Яҳоо ва СофтБанк (ўша пайтда Алибаба гуруҳининг қарийб 70 фоизига эгалик қилган) Алипай фойдасининг 49 фоизини олади, қолгани эса Ма ва бошқа ходимларга берилади.

2013 йилда Ма Алибаба раҳбари лавозимини тарк этди. Унинг ўрнини Жонатан Лу эгаллади, у ўз навбатида 2015-йилда бу лавозимни Даниел Чжанга топширди. 2020 йилгача Ма компания директорлар кенгаши раиси бўлиб қолди. У 2018 йилда бу лавозимни тарк этиш қарорини эълон қилди ва буни Хитой ҳукумати босими остида қилганини рад этди.

2014-йилда Алибабаънинг ИПЎси Нью-Йорк фонд биржасида (НЙСE) бўлиб ўтди. У ўша пайтдаги АҚШ тарихидаги энг йирик бўлди , унинг умумий ҳажми 25 миллиард долларни ташкил этди, 2023 йил 17 август ҳолатига кўра компаниянинг НЙСE биржадаги бозор капиталлашуви тахминан 233,4 миллиард долларни ташкил этди. Алибаба акциялари Гонконг фонд биржасида ва Германиянинг ХEТРА биржасида ҳам сотилади .

Ўша йили Ма ҳозирда Алипай брендига эгалик қилувчи Ант Груп финтеч компаниясига асос солди.

Ма Жек Ма фондининг асосчиси. У бизнес, таълим ва тиббиётни ривожлантиришга ёрдам беради, атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва раҳбарлик лавозимларида аёлларни қўллаб-қувватлаш учун маблағ ажратади.

2009 ва 2014 йилларда тадбиркор Тиме журнали маълумотларига кўра дунёдаги энг нуфузли 100 кишидан бирига айланди .

Хитой ҳукумати билан зиддият ва мамлакатни тарк этиш

2020-йил октабр ойида Жек Ма Хитой ҳукуматини молия секторидаги инновацияларни ушлаб туришда айблади, давлат банклари ўртасидаги “ломбард менталитети” ҳақида гапирди ва бозорнинг янги иштирокчиларини кам таъминланган маблағларни гаров сифатида беришга чақирди. Шундан сўнг, Ма компаниялари Хитойда қийинчиликларга дуч келди: тартибга солувчилар Ант Групнинг Гонконг ва Шанхай фонд биржаларига киришини тўхтатиб қўйишди (ИПОдан сўнг компаниянинг баҳоси 315 миллиард доллар кутилаётган эди, лекин охир-оқибат 78,5 миллиард долларга тушди) ва 2021 йилнинг апрелида, Алибаба монополияга қарши қонунларни бузгани учун ўша пайтдаги курс бўйича деярли 2,8 миллиард доллар жаримага тортилган . 2023-йил июл ойида Хитой расмийлари Ант Груп бўйича терговни якунлади: компания корпоратив бошқарув соҳасидаги қонунларни бузганликда ва молиявий истеъмолчилар ҳуқуқларини ҳимоя қилганликда айбланган. Финтеч стартапи деярли 1 миллиард доллар жаримага тортилди . 2023 йил январ ойида Ма Ант Груп устидан назоратни йўқотди .

Bloomberg ҳисоб-китобларига кўра, Ант Груп ва Алибаба жами уларнинг асосчиси ва расмийлар ўртасидаги зиддият туфайли 850 миллиард доллардан кўпроқ зарар кўрган .

2023 йил март ойида Алибаба ўз бизнесини олтита алоҳида компанияга бўлиш тўғрисида қарорини эълон қилди : Cлоуд Интеллигенcе Груп, Таобао Тмалл Cоммерcе Груп, Cаиниао Смарт Логистиcс Груп, Дигитал Медиа анд Энтертаинмент Груп, Глобал Дигитал Cоммерcе Груп фор э-тижорат ва Лоcал Сервиcес - маҳаллий хизматлар учун. Даниел Чжан булутли бўлимни бошқарган.

Манинг ўзи бир неча ой давомида омма олдида кўринмади. 2021 йил январ ойида у онлайн хайрия тадбирида видео ҳавола орқали чиқиш қилди ва ўша йилнинг октябрь ойида уни Маллоркада кўришди .

2021-йил май ойида The Wall Street Journal манбаларга таяниб, Хитой ҳукумати тадбиркордан Алибаба Груп компаниясига (шу жумладан, Гонконгдаги Соутҳ Чина Морнинг Пост газетаси, Ёуку видео платформаси ва бошқалар) медиа активларини сотишни талаб қилгани ҳақида хабар берди.

Financial Times кейинчалик Ма оиласи билан Токиода яшаганини ёзди . 2023 йил март ойи охирида у Хитойга қайтиб келди ва май ойида Токио университети коллежида ташриф буюрувчи профессор лавозимини эгаллади .

Bloomberg маълумотларига кўра , Хитой раҳбарияти билан тўқнашувдан сўнг Ма ўз бойлигининг ярмини йўқотди - 30 миллиард доллардан кўпроқ. 2023-йил август ойида Форбес бизнесменнинг бойлигини 24,4 миллиард долларга баҳолаган эди.

Шаҳсий ҳаёт

Жек Ма университетда ишлаётганида танишган Чжан Йингга (Кати Чжан) уйланган. Тадбиркор оиласи ҳақида ошкора гапирмайди. Бусинесс Инсидер маълумотларига кўра, у ва унинг рафиқаси икки фарзанди бор: бир ўғил ва бир қиз.

Ма кунг-фуга иштиёқлидир ва 2017 йилда ушбу жанг санъатига бағишланган "Гонг шоу дао" ("Жанг санъати қўриқчилари") қисқа метражли фильмида суратга тушган. Тадбиркорнинг бошқа севимли машғулотлари мусиқа ва расм чизишдир.