Қуёш ҳақида 23 та қизиқарли фактлар

1. Қуёш системаси массасининг катта қисми (тахминан 99,86%) Қуёшда бўлиб, у асосан водород (тахминан 74%) ва гелийдан (тахминан 24%) ташкил топган. Қуёш ядросида юқори босим ва ҳарорат водородни гелийга айлантириб, жуда катта миқдорда энергия чиқарадиган ядро реакцияларини келтириб чиқаради.

2. Қуёш вақти-вақти билан қуёш шамолини - зарядланган заррачалар оқимини чиқаради, шунингдек, қуёш чақнашлари деб номланувчи плазма чақнашларини ҳам ҳосил қилиши мумкин. Ушбу ҳодисалар Ер ва бошқа сайёраларда шимолий ва жанубий ёруғликларни келтириб чиқаради ва космик кемалар ва космонавтлар учун хавф туғдириши мумкин.

3. Қуёш ўртача катталикдаги юлдуз бўлиб, тахминан 4,6 миллиард йил давомида мавжуд. Олимларнинг ҳисоб-китобларига кўра, у яна 5 миллиард йил давомида мавжуд бўлади. Вақт ўтиши билан Қуёш ўзгаради, юлдузларнинг асосий кетма-кетлигини тарк этгандан сўнг, қизил гигант босқичдан ўтади. Ўзининг ҳаёт айланиши охирида Қуёш ташқи қатламларидан ажралиб, сайёра туманлигини ҳосил қилади ва Ер ҳажмига қисқариб, оқ миттига айланади.

4. Қуёш доғлари - Қуёш юзасида ҳароратнинг пастлиги билан ажралиб турадиган ва жуда тез-тез кузатиладиган жойлар. Улар Қуёш магнит майдонининг ташқарига кириб бориши натижасида ҳосил бўлади. Кўпгина қуёш доғлари Ернинг катталигидан ошиб кетадиган улкан ўлчамларга этади.
5. Қуёш қаттиқ жисмлардан айланиши билан фарқ қилади. Бир текис ҳаракат ўрнига, у дифференциал айланишга эга. Демак, унинг экватори қутбларига қараганда тезроқ айланади. Бу Қуёшнинг қаттиқ моддадан эмас, балки плазмадан иборатлиги билан изоҳланади. Экваторда тўлиқ айланиш тахминан 25 кун давом этади, қутбларда эса тахминан 35 кун.

6. Кучли тортишиш туфайли Қуёш нурланишининг катта қисмини сақлаб қолади. Бироқ, магнит майдонлари ва ядро реакциялари туфайли баъзи нурланишлар ҳали ҳам унинг юзасидан чиқиб кетади. Ернинг магнит майдони ва атмосферасисиз қуёш радиацияси сайёрамиз ва ундаги ҳаёт учун жиддий хавф туғдиради.

7. Ой Ер ва Қуёш ўртасидаги чизиқни кесиб ўтганда, Қуёшни қисман ёки тўлиқ қоплаш қобилиятига эга бўлиб, қуёш тутилишига сабаб бўлади. Қуёшнинг тўлиқ тутилиши - кун қисқа вақт тунга айланадиган ноёб ва ажойиб ҳодиса. Бироқ, бу ҳодисани кузатиш учун сиз Ернинг маълум жойларида бўлишингиз керак ва у бир неча дақиқа давом этади.

8. Қуёшнинг диаметри Ерникидан 109 марта катта. Бу Қуёш ичига миллиондан ортиқ Ер сайёраси сиғиши мумкинлигини англатади! Аммо бундай улкан ўлчамларга қарамай, Қуёш бизнинг Галактикамиздаги ўртача юлдуздир.

9. Водород ва гелий Қуёшнинг асосий таркибий қисмидир, лекин у бошқа элементларни, жумладан неонни ҳам ўз ичига олади. Қуёш массасининг тахминан 0,1% неондир. Ердаги ёруғлик белгилари учун фойдаланиш ҳақидаги машҳур эътиқоддан фарқли ўлароқ, неон Қуёшда ёрқин қизил ёки кўк нур чиқармайди - бу хусусият фақат Ерда махсус шароитларда пайдо бўлади.

10. Қуёшнинг биз одатда қарайдиган юзаси фотосфера деб аталади. Унинг ҳарорати тахминан 5500 даража Цельсийга этади. Ва у ниҳоятда иссиқ бўлиб туюлиши мумкин бўлса-да, у аслида Қуёшнинг энг совуқ қисмидир! Бундан анча чуқурроқ, ядрода ҳарорат Тцельсий бўйича 15 миллион даражага этади.

11. Гелисейсмология астрономлар томонидан Қуёшнинг сирт тўлқинларининг тебранишларини илмий ўрганиш бўлиб, худди сейсмологлар унинг ички тузилиши ҳақида чуқурроқ маълумот олиш учун зилзилаларни ўрганишлари каби.

12. Тож - бу Қуёшнинг ташқи атмосфераси бўлиб, катталиги фотосферадан кўра иссиқроқ, бир неча миллион даража Цельсийга этади. Олимлар ҳалигача тожнинг қизиб кетишининг сабабларини тўлиқ тушуна олишмади. Тожни кўришнинг энг яхши усулларидан бири бу тўлиқ қуёш тутилиши пайтида, Ой Қуёш фотосфераси кўринишини бутунлай тўсиб қўйганда.

13. Қуёш константаси - бу Ер атмосферасидан ташқаридаги бирлик майдонига бир дақиқада вертикал равишда тушадиган қуёш энергияси миқдори. Бу тахминан 1361 Вт/м^2 ни ташкил қилади. Қуёш фаоллигининг ўзгариши туфайли бироз ўзгариши мумкин бўлса-да, бу қиймат нисбатан барқарор бўлиб қолмоқда.

14. Қуёш ҳар 11 йилда такрорланадиган қуёш цикллари деб номланувчи мунтазам фаоллик даврларидан ўтади. Қуёш максимал фаоллиги даврида Қуёшда қуёш доғлари, қуёш чақнашлари ва тож массасининг эжексиёнлари кўпаяди. Минимал фаоллик даврида бу ҳодисалар камдан-кам учрайди.

15. Қуёш Ердаги ҳаёт учун аҳамияти туфайли биз учун алоҳида кўринса-да, аслида у бизнинг галактикамиздаги ўлчамлари, массалари ва ҳарорати ўхшаш бўлган кўплаб юлдузлардан биридир.

16. Сўнгги 4 миллиард йил ичида Қуёшнинг ёрқинлиги 30% га ошди. Бу жараён давом этади ва тахминан бир миллиард йилдан кейин Қуёш шунчалик ёрқин бўладики, Ер океанлари буғлана бошлайди ва сайёрамизда ҳаёт имконсиз бўлади.

17. Қуёш фотосферасида грануляция деб номланувчи нозик танели структурани кузатиш мумкин. Қуёш плазмасидаги газларнинг конвектив ҳаракати натижасида ҳосил бўлади. Ҳар бир грануланинг диаметри тахминан 1000 км ни ташкил қилади ва янгиси билан алмаштирилишидан олдин бир неча соат давом этади.

18. Қизиғи шундаки, Қуёш ичидаги энг иссиқ ҳудуд унинг ядроси эмас, балки тожидир. Асосий ҳарорат Цельсий бўйича 15 миллион даражага этган бўлса-да, тож ҳарорати бир неча миллион даража бўлиши мумкин. Бу астрономиянинг сирларидан биридир ва кўплаб олимлар тож нима учун жуда иссиқ эканлигини тушунтиришга ҳаракат қилмоқдалар.

19. Қуёшнинг марказида газнинг зичлиги Ердаги сув зичлигидан тахминан 150 баравар юқори. Ичкаридаги босим шунчалик баландки, бу одам сув остида тахминан 290 км чуқурликда бўлган босимга тенг!

20. Кометалар Қуёшга яқинлашганда, уларни ташкил этувчи элементлар - муз ва чанг буғлана бошлайди, улар Қуёш ҳаракатининг тескари йўналишини кўрсатадиган узун думларни ҳосил қилади. "Қуёш эритувчилари" деб номланган баъзи кометалар Қуёшга шунчалик яқинлашадики, улар кучли иссиқлик ва радиация таъсирида вайрон бўлади ёки у билан тўқнашади.