Мирзо Улуғбек ҳақида нималарни билишингиз керак

Мирзо Улуғбек атоқли олим, қомусий олим, математик, астроном, педагог ва шоирдир. Самарқанд ҳукмдори Амир Темурнинг набираси.

Мирзо Улуғбек атоқли олим, қомусий олим, математик, астроном, педагог ва шоирдир. Самарқанд ҳукмдори Амир Темурнинг набираси.
Муҳаммад Тарағай ибн Шоҳрух ибн Темур Улуғбек Ғурағон 1394-йил 22-мартда ҳозирги Озарбайжон ҳудудидаги Султония шаҳрида Амир Темур Шоҳруҳнинг тўртинчи ўғли оиласида туғилган.

Буюк ҳукмдор ва саркарда Амир Темур 1405-йилда вафот этгач, у яратган улкан давлат Ўрта Осиёдан ташқари Ўрта ер денгизидан Шимолий Ҳиндистонгача бўлган бутун Яқин ва Ўрта Шарқ ҳудудини ўз ичига олган ҳолда унинг ўғиллари ва невараларининг меросхўрлигига ўтди. Темурийлар сулоласининг бошлиғи Темурнинг ўғли Шоҳруҳ бўлиб, Ҳиротни ўзига қароргоҳ қилиб танлаган.

Мовероннаҳр Шоҳруҳнинг тўнғич ўғли, Амир Темурнинг набираси Улуғбек қўлига ўтди. 1409-йилда Улуғбек Самарқанд ҳукмдори деб эълон қилинди, 1447-йилда отаси Шоҳруҳ вафотидан кейин у темурийлар сулоласининг бошлиғи бўлди.
Ривоятларга кўра, Улуғбек болалигида ҳам Мароғадаги Ат-Тусий номли Носириддин Расадхонаси харобалари билан танишиш имконига эга бўлган. Бу изланувчан Улуғбекда кучли таассурот қолдирди ва унинг астрономияга бўлган иштиёқининг бошланишига айланди.

Улуғбек даврида Самарқанд ўрта асрлар илм-фанининг жаҳон марказларидан бирига айланди. Бу ерда, Улуғбек атрофида кўзга кўринган астроном ва математик олимлар – Ғиёсиддин Жамшид Коший, Қозизода Румий, ал-Қушчини бирлаштирган бутун бир илмий мактаб вужудга келди. Ўша даврда Самарқандда Ўрта Осиё тарихига оид ажойиб асар ёзган тарихчи Ҳофизи Абру, машҳур табиб Мавлоно Нафис, шоирлар Сиражиддин Самарқандий, Саккакий, Лутфий, Бадахший ва бошқалар яшаган.

1417-1420-йилларда Улуғбек Самарқандда мадраса қурдирди ва бу Регистон меъморий ансамблидаги биринчи бино бўлди. Улуғбек бу мадрасага ислом оламидан жуда кўп астроном ва математикларни таклиф қилган. Қолган иккита мадраса Ғиждувон ва Бухорода қурилган. Улуғбек қурдирган мадрасалар университет вазифасини бажарган. Бухородаги Улуғбек мадрасаси порталида “Илмга интилиш ҳар бир мусулмон эркак ва аёлнинг бурчидир” деган ёзув бор.

Расадхона қурилиши, тадқиқотчи олимларнинг фикрича, 1428-1429 йилларда якунланган. Расадхона ўз даври учун ноёб иншоот эди. Бино зилзилага чидамли бўлишини таъминлаш учун расадхона учун жой сифатида Куҳак тепалигининг тошлоқ этагини танлади.
Асосий асбоб - секстант меридиан чизиғи бўйлаб жанубдан шимолга йўналтирилган. Расадхонада асосий асбобдан ташқари бошқа астрономик асбоблар ҳам мавжуд эди.

Секстантнинг катталиги, унинг муваффақиятли дизайни, Улуғбек ва унинг ҳамкасбларининг илмий билимлари аниқ астрономик кузатишларни амалга оширишга имкон берди. Буюк астроном Улуғбек раҳнамолигида ва иштирокида расадхонанинг асосий асари “Зижи Гураган”, “Улуғбекнинг юлдузли жадваллари” тузилди. Каталогда ушбу Самарқанд расадхонаси томонидан Гиппарх давридан бери биринчи марта ақл бовар қилмайдиган аниқлик билан аниқланган 1018 та юлдузнинг координаталари келтирилган. Астрономия каталогининг яратилиши жаҳон астрономия фани хазинасига қўшилган беқиёс ҳиссадир.

Бундан ташқари, расадхонада эклиптиканинг экваторга мойиллигини ва юлдуз йилининг узунлигини аниқлаш бўйича ишлар олиб борилди; муҳим астрономик доимий - бир даражали синуснинг қийматини ўн саккиз касргача аниқлик билан ҳисоблаш учун!
Улуғбек ўз маълумотларини кўп марта текшириб кўрган ва унинг рақамлари тўғри деган хулосага келган. 1437 йилда у астрономик йилнинг узунлигини аниқлади: 365 кун 6 соат 10 минут 8 сония. Кейинчалик маълум бўлишича, ўлчаш хатоси атиги 58 сонияни ташкил этган. Агар астрономик йилнинг узунлиги 31 миллион 558 минг 150 сония эканлигини ҳисобга олсак, Улуғбек ўлчовларини қандай юксак аниқлик билан амалга оширгани маълум бўлади.

Улуғбек буюк олим бўлса-да, заиф саркарда эди. У кўп вақтини расадхонада ўтказар, давлат ишларига унчалик аҳамият бермасди. Улуғбекнинг радикал қисми таъсирида қолган тўнғич ўғли Абдулатиф унга қарши уруш эълон қилади. Ўғли отасига Маккага ҳажга боришни таклиф қилди. Улуғбек 1449-йилда Макка йўлида шариат маҳкамаси қарори билан хоинлик билан ўлдирилган.

Илмий фаолият натижалари

Буюк олим вафотидан сўнг унинг шогирди, самарқандлик астроном Али Қушчи ватани Самарқандни тарк этишга мажбур бўлиб, “Зижи Гураган” юлдузли китобини Европага олиб кетди. Улуғбек номи ва ижоди Европа ва Осиё олимлари орасида машҳур бўлди.
Улуғбекнинг асосий илмий асари ҳақли равишда “Зижи джадиди Гураганий” ёки “Янги Гураганий астрономик жадваллари” ҳисобланади. Муаллиф бу асарини 1444 йилда ўттиз йиллик машаққатли меҳнат ва астрономик кузатишлардан сўнг якунлаган. Астрономия бўйича қўлланма тез орада лотин тилига таржима қилинди ва Клавдий Птолемейнинг “Алмагести” ва Кастилия қироли Алфонсо ХВнинг астрономик жадваллари билан бир қаторда Европадаги барча расадхоналарда астрономия бўйича қўлланма сифатида фойдаланилди.

"Зижи Гураган" тўртта катта қисмдан иборат. Биринчиси Хронология деб аталади, унда турли Шарқ халқлари томонидан қабул қилинган йилларни ҳисоблаш усулларининг экспозицияси мавжуд. Иккинчиси амалий астрономия масалаларини белгилайди, учинчиси дунёнинг геоцентрик тизимига асосланган ёруғлик нурларининг кўринадиган ҳаракатлари ҳақида маълумот беради ва тўртинчиси астрологияга бағишланган - фаннинг ўрта асрлар дунёқарашига муқаррар ўлпонидир.
1648 йилда Англиянинг энг қадимий фан ва маданият марказларидан бири Оксфордда Улуғбекнинг машҳур Самарқанд расадхонасида якунланган асосий асар биринчи марта қисман нашр этилди. Асар нашрга тайёрланган ва Оксфорд университетининг астрономия профессори Жон Гривз (1602–1652) томонидан шарҳланган. Кейинчалик, каталогнинг парчалари Англияда бир неча марта нашр этилган.

Айтиш жоизки, “Зиж”нинг ўнлаб қўлёзма нусхалари Европа ва Осиё китоб фондларида мавжуд. Улуғбекнинг юлдузча жадваллари ўрта аср астрономиясида сўнгги сўз бўлди. Бу жадваллар телескоп ихтиро қилинишидан олдин ўрта асрлар астрономик фанининг энг юқори босқичи эди.

Мирзо Улуғбек хотираси

• Ўзбекистон ССР Фанлар академияси академиги T.Qori-Ниёзов 1950-йилда “Улуғбек астрономия мактаби” монографиясини ёзган ва 1952-йилда у учун Сталин мукофотига сазовор бўлган.
• Академик И. М. Мўминов ташаббуси билан 1969 йил апрель ойида Тошкентда Мирзо Улуғбек таваллудининг 575 йиллигига бағишланган юбилей илмий конференцияси бўлиб ўтди, 1970 йилда Самарқандда илк бор Улуғбек ҳайкали ўрнатилди.
• 1966 йилда Ўзбекистонда “Улуғбек юлдузи” фильми суратга олинди.
• 1964 йилда ёзувчи Мақсуд Шайхзода “Мирза Улуғбек” пьесасини ёзди.
• 1970-йилларда ёзувчи Одил Ёқубов “Улуғбек хазиналари” романини ёзди.
• Худди шу йилларда Ўзбекистонда Адил Ёқубовнинг романи асосида “Улуғбек хазиналари” кўп қисмли видеофильм суратга олинди.
• Ўзбекистоннинг биринчи Президенти И.А.Каримовнинг фармони билан 1994-йил Мирзо Улуғбек йили деб эълон қилинди.
• Ўзбекистон Миллий университети, Самарқанд давлат архитектура-қурилиш институти, Фарғона давлат педагогика институти олим номи билан аталган.
• Тошкент, Самарқанд, Бухоро ва Ўзбекистоннинг бошқа шаҳарларидаги хиёбон ва кўчалар Мирзо Улуғбек номи билан аталади.
• Олмаотадаги кўчалардан бирига Улуғбек номи берилган.
• Тошкент метрополитенидаги бекатлардан бирига “Мирзо Улуғбек” номи берилди.
• Ўзбекистоннинг Тошкент вилоятидаги шаҳар типидаги аҳоли пункти Улуғбек номи билан аталади.
• Тошкент шаҳридаги туманлардан (туманлардан) бири Мирзо Улуғбек номи билан аталган.
• Бастакор Алексей Козловский “Улуғбек” операсини ёзган.
• Ёзувчи ва шоир Хуршид Даврон “Соҳибқироннинг набираси” қиссаси ва “Алғул юлдузи ёки Улуғбекнинг сўнгги куни” пьесаси ёзган.
• Самарқандда Мирзо Улуғбек музейи ташкил этилди.
• Тошкент ва Самарқандда Мирзо Улуғбек шарафига ҳайкаллар ўрнатилди.
• Рига шаҳрида, Ўзбекистон элчихонасидан унча узоқ бўлмаган Кронвалда боғида Мирзо Улуғбек ҳайкали ўрнатилди.
• Улуғбекия — ўсимликлар оиласига мансуб ўсимликлар туркуми.
• Улуғбек — Ойнинг кўринадиган томонида, лимбнинг шимоли-ғарбий чеккаси яқинида жойлашган кратер.
• (2439) Улуғбек - 1977 йилда кашф этилган асосий камар астероиди.