Авиценна ёки Абу Али ибн Сино ҳақида нималарни билишингиз керак

Авиценна - ўрта асрларнинг ажойиб олими, шифокори, файласуфи, шоири, мусиқачиси.

Авиценнани тарихда нима машҳур қилган:
Унинг исми Абу Али Ҳусайн ибн Абдуллоҳ ибн Сино (980–1037), лекин Европада уни Авиценна деб аташади.
 
Авиценна инсоният тарихида ёрқин из қолдирган инсонлардан биридир. У доктор, файласуф, математик, созанда, шоир, илм-фаннинг 29 соҳасида асарлари қолган буюк олим сифатида танилган.

Унинг барча истеъдодларини санаб ўтиш қийин. Баъзан табиат ўзининг қудратини унутмаслигимиз учун ўз мўъжизаларини кўрсатади, кейин эса Авиценна каби даҳолар дунёга келади.
У Гален ва Гиппократ, Галилей даражасидаги ажойиб табиатшунос, математик, физик, кимёгар, ҳайвонлар физиологияси бўйича мутахассис бўлган буюк табибдир. У мусиқа назариясини ҳам ўрганган ва бу борадаги билимлари Уйғониш даврида қўл келган.

Унинг энг ёрқин китоблари "Тиббиёт қонуни"дир. Аммо бошқа асарлар ҳам тарихда қолди ва классикага айланди: "Нажот китоби", "Билимлар китоби", "Кўрсатмалар ва эслатмалар китоби", "Одил судлов китоби"...
У инсонпарварликнинг пешвоси эди, чунки унинг инсон ҳақидаги таълимоти тана ва руҳнинг бирлиги ҳақидаги таълимотдир. Ва қачон - 11-асрда. Авиценна, қоида тариқасида, араб тилида ёзган. Аммо бу араб маданиятининг бир қисми дегани эмас. Эҳтимол, у туғилганданоқ бутун дунёга тегишли бўлган, унинг асарлари барча цивилизациялар мулкига айланган.

Ва шунга қарамай, бугунги кунгача улар кимники эканлигини баҳслашмоқда. У туғилиб ўсган Туркистон, Ўзбекистон, Туркия – буларнинг барчаси Авиценнани ўз мероси деб билади. Туркияда нисбатан яқинда “Ибн Сино – буюк турк олими” номли монография нашр этилди. Форслар: “У бизники, биз билан дафн этилган, амирлар саройида эди”, деб жавоб беришади. Унинг мавжудлиги Европа маданиятида ҳам сезилади - у ҳақида миш-мишлар 12-асрдан бери тарқалиб келмоқда. У бутун дунёга машҳур одам эди. Ва бугунги кунда ҳам шундай бўлиб қолмоқда. 1950-йилларда унинг таваллудининг минг йиллиги нишонланганда, бутун дунё бу байрамда иштирок этди. У ҳақида жуда кўп жилдлар ёзилган, олимлар ҳали ҳам унинг фикрларидан фойдаланадилар ва оддий одамлар ундан ҳикмат ўрганадилар.

Ибн Сино ўрта аср классик эрон, ўзбек, араб ва яҳудий адабиётига катта таъсир кўрсатди. Унинг энг машҳур ҳикояси "Тирик, уйғоқнинг ўғли" эди. Баъзи тадқиқотчиларнинг таъкидлашича, у Дантенинг "Илоҳий комедия" нинг яратилишига таъсир қилган.
1000 йилдан кўпроқ вақт олдин яшаган одам ҳақида қаердан биламиз? Ўзидан ва севимли шогирдидан. Авиценнанинг ўзи ва болалиги ҳақидаги ҳикояси бугунги кунгача сақланиб қолган. Қолганларини эса умрининг 20 йилдан ортиқ қисмини у билан ўтказган севимли шогирди Убайд ал-Журжоний ёзган.

Авиценна таржимаи ҳолидан:
 
Ибн Сино 980 йилда Сомонийлар давлатининг пойтахти Бухоро яқинидаги кичик Афшона (Ўрта Осиё) қишлоғида туғилган. 
Авиценна бадавлат оилада туғилган. Унинг отаси Адаллоҳ ибн Ҳасан солиқ йиғувчи эди. Энг ҳурматли касб эмас, яъни солиқ йиғувчи. Аммо шу билан бирга у бой, ўқимишли ва афтидан аҳмоқ эмас. Маълумки, Авиценнанинг отаси табиий ўлим билан вафот этган; қилмиши учун уни ҳеч ким ўлдирмаган ёки пичоқламаган. Ситора она ("юлдуз" маъноси) Афшоннинг Бухоро яқинидаги кичик бир қишлоқдан келади. Авиценна шу қишлоқда туғилган. Шундай қилиб, бир юлдуз юлдузни туғди.

Оила пойтахтга кўчиб келганида, иқтидорли бола кенг билимга эга бўлди, чунки ўша пайтда Бухоро турли файласуфлар, шифокорлар ва шоирлар сарой кутубхонасига фаол равишда оқиб келган таълим маркази эди.
Ҳатто эрта болалигида ҳам Авиценна ўзининг ажойиб қизиқувчанлиги билан ажралиб турарди, доимий саволлари билан катталарни ҳайратда қолдирди. Озгина ҳамма нарсани биладиган киши дастлаб оддий мусулмон мактабига ўқишга юборилган ва у 10 йил давомида ўқиган.
Мактаб ўқув дастурига параллел равишда Авиценна қўшимча равишда грамматика, араб тили ва стилистикани ўрганди. Бола 10 ёшга тўлганда, у Қуръонни тўлиқ ёддан билган, мусулмон эътиқодларига кўра, бу энг шарафли белги ҳисобланган.
Илк таълимни илоҳиёт илмини ўрганиш орқали олган. Кейинчалик бўлажак олим дунёвий фанлар - математика, тиббиёт ва фалсафага қизиқиб қолди. Авиценна 20 ёшидаёқ машҳур олим сифатида танилган эди.

Ибн Сино ўз ватанида соснийлар ҳукмронлиги ағдарилганидан кейин форс шаҳзодалари саройларига бориб, сарой табиби бўлиб хизмат қилади. У ўзининг европалик шифокорлари орасида обрўга эга эди. Унинг тиббий фаолияти натижаси фундаментал асар, 5 жилдлик тиббиёт энциклопедияси - "Тиббиёт қонуни" эди. У бир зумда машҳур бўлди ва хорижий тилларга таржима қилинди; лотин тилида 30 марта қайта нашр этилган.

Ибн Синонинг тез ўсиб бораётган машҳурлигидан қўрқиб, мусулмон илоҳиётшунослари уни доимо атеизм ва бидъатда айблашга ҳаракат қилишди. У тиббиёт фаолиятидан ташқари табиатшунослик ва фалсафий рисолалар, форс ва араб тилларида шеърлар ёзган. Унинг ижодининг асосий мавзуси маърифат, материянинг абадийлиги, илм-фан мадҳияси эди.

18 ёшидан бошлаб Авиценна онгли равишда ҳаётини илм-фанга бағишлади. У кўп ёзди, шуҳрати ошди. 20 ёшида у Хоразмшоҳ Маъмун ИИ билан Хоразмда доимий хизматга таклиф қилинади. Маъмун ИИ бу дунё қудратлиларининг энг яхши вакилларидан бири ва, шубҳасиз, Авиценна ўз йўлида учрашганларнинг энг яхшиси эди. Бу ҳукмдорни, эҳтимол, улуғвор Лорензо билан солиштириш мумкин. Шунингдек, у судга таниқли кишиларни тўплади, уларни ҳар томондан таклиф қилди ва маданият ва илм-фанни ривожлантиришни биринчи даражали масала деб ҳисоблади.

У ҳам Лоренсо сингари Мамун академияси деб номланган доира яратди. У эрда доимий мунозаралар бўлиб ўтди, унда кўпчилик, жумладан Беруний ҳам қатнашди, лекин одатда Авиценна ғалаба қозонди. Шон-шуҳрати ошди, кўп меҳнат қилди, ҳурматга сазовор бўлди, обрў-эътибори ҳамма нарсада эътироф этилди. У хурсанд эди.

Ва кейин унинг ҳаёти уфқида ҳалокатли шахс пайдо бўлди - Ғазна султонлигининг яратувчиси Султон Маҳмуд Ғазни. Келиб чиқишига кўра у Ғуломлардан бири бўлиб, туркий қул жангчиларига берилган ном. Бу ҳақиқатан ҳам қул ифлослигидан буюк шаҳзодаларга саёҳат! Бундай одамлар ўзига хос такаббурлик, юқори шуҳратпарастлик, ўзбошимчалик ва аҳмоқлик билан ажралиб туради. Маданият гули Бухорода тўпланганидан хабар топган Маҳмуд мана шу илмли давранинг ўзига берилишини орзу қилади. Хоразм ҳукмдори: “Ҳамма олимларни зудлик билан менинг олдимга келтиринглар”, деган буйруқ олди – у ерда, Форсда, ҳозирги Эронда – бўйсунмаслик мумкин эмас эди.

Шунда Хоразм ҳукмдори шоир ва олимларга: “Боринглар, карвон билан қочинглар, мен сизга бошқа ҳеч нарса билан ёрдам беролмайман...” деди. Ибн Сино ва унинг дўсти тунда Хоразмдан яширинча қочиб, Қорақум чўлини кесиб ўтишга қарор қилади. Қандай жасорат, қандай умидсизлик! Нима мақсадда? Маҳмудга хизматга бормаслик учун, ўзимни камситиб кўрсатмаслик учун: олимлар ўргатилган маймундек буйруққа сакрашмайди.

Чўлда унинг дўсти йўлдан омон қола олмай, ташналикдан вафот этади. Авиценна омон қола олди. Энди у ўзини яна Ғарбий Эронда топди. Амир Қобуснинг ўзи, ўзи атрофида ажойиб адабий юлдуз туркумини тўплаган ажойиб шоир, Ибн Синони хурсандчилик билан қабул қилди. Уйғониш даври фигуралари Италиядами, Шарқдами, қанчалик ўхшаш! Улар учун энг муҳими, руҳ ҳаёти, ижодкорлик ва ҳақиқатни излашдир. Ўзининг янги жойида Авиценна ўзининг энг буюк асари "Тиб қонунлари" ни ёзишни бошлади. У ўзи учун сотиб олинган уйда яшади - бу бахтга ўхшарди!
Бироқ, жойни ўзгартиришга чанқоқлик, саёҳатга, янгиликка бўлган иштиёқ уни бутун умри давомида ўтроқ ва сокин жойларидан ҳайдаб чиқарди. Абадий саргардон! У яна кетиб, ҳозирги Марказий Эрон ерлари бўйлаб яна кеза бошлади. Нега Қобус билан қолмадинг? Ўзингизнинг одамларингиз орасида, ўз уйингизда, муҳтожлик ва таъқибларни билмасданми?

Тахминан 1023 йилда у Ҳамадонда (Марказий Эрон) тўхтади. Яна бир амирни ошқозон касаллигидан даволаб, яхши "гўро" олди - вазир, вазир-маслаҳатчи этиб тайинланди. Яна нимани орзу қилганга ўхшайди! Аммо бундан яхши нарса чиқмади. Гап шундаки, у хизматга ҳалол ёндашган, тафсилотларни синчиклаб ўрганган ва ниҳоятда зиёли ва билимли шахс сифатида давлат бошқаруви тизимини ва ҳатто армияни ўзгартириш бўйича реал таклифлар бера бошлагани – ҳайратланарлиси шу! Аммо Авиценнанинг таклифлари амир атрофидагилар учун мутлақо кераксиз бўлиб чиқди.

Уларнинг ўз мудофаа вазирлари бор эди! Сарой аъёнлари орасида интригалар тўқила бошлади. Ҳасад ва ёвузлик пайдо бўлди - ахир, шифокор ҳар доим ҳукмдорга жуда яқин! Вазият ёмон томонга ўзгара бошлади ва унинг хавф остида эканлиги маълум бўлди. Бир мунча вақт у дўстлари билан яширинган, аммо ҳибсдан қочиб қутула олмади. Ва кейин ҳукмдор ўзгарди ва янги ҳукмдорнинг ўғли Авиценнани унинг ёнида бўлишни хоҳлади - унинг шон-шуҳрати жуда катта эди ва унинг амалий тиббий маҳорати яхши маълум эди. У тўрт ой қамоқда ўтирди. Унинг қамоққа олиниши умидсиз қийин эмас эди; ёзишга рухсат берилди. Озод бўлгач, у акаси ва фидойи шогирди билан яна йўлга чиқди. Ва у ўзини Форс қаърида, Исфаҳонда топди.

Исфахон ўша даврнинг энг йирик шаҳри бўлиб, аҳолиси 100 мингга яқин, шовқинли, гўзал ва жўшқин эди. Авиценна кўп йилларини у эрда ўтказди ва амир Алла Аддауланинг ишончли одамига айланди. У яна маданий муҳит билан ўралган, яна баҳс-мунозаралар бўлиб ўтади ва яна нисбатан тинч ҳаёт оқади. Бу ерда у кўп ишлайди, кўп ёзади, ҳажми жиҳатидан эса Исфаҳонда энг кўп ёзган. Талабаларнинг айтишича, у тун бўйи ишлаши мумкин, вақти-вақти билан бир қадаҳ шароб билан ўзини тетиклаштиради. Бир қадаҳ шароб билан миясини тетиклаштирадиган мусулмон...

Авиценна шошиб қолди. У табиб ва донишманд бўлгани учун умрига кўп вақт қолмаганини билар экан, шошилди. Қадим замонларда у тушунган нарса ақл бовар қилмайдиган кўринади. Масалан, у кўриш жараёнида ретинанинг ўрни, асаб толалари бирлашадиган марказ сифатида миянинг вазифалари, географик ва метеорологик шароитларнинг инсон саломатлигига таъсири ҳақида ёзган. Авиценна касалликларнинг кўринмас ташувчилари борлигига амин эди. Аммо у уларни қандай ваҳий билан кўриши мумкин эди? Қайси бири? У юқумли касалликларнинг ҳаво орқали тарқалиш эҳтимоли ҳақида гапирди, қандли диабетга таъриф берди ва биринчи бўлиб чечакни қизамиқдан ажратди. Унинг қилган ишларини санаб ўтишнинг ўзи ҳам ҳайратланарли. Шу билан
бирга, Авиценна шеърлар ёзган ва бир нечта фалсафий асарлар ёзган, у эрда материал ва жисмоний ўртасидаги муносабатлар муаммосини қўйган. Авиценна шеърияти унинг дунёни яхлит, яхлит бир бутун сифатида кўриш истагини жуда лўнда ифодалайди. Мана унинг тўртлиги форс тилидан таржимаси: "Ер коинотнинг жисмидир, унинг руҳи Раббийдир. Одамлар ва фаришталар биргаликда нафс этар. Дунёни ташкил этувчи зарралар ғишт кабидир. Бирлик, бу комиллик. Дунёдаги ҳамма нарса ёлғондир". Қандай ажойиб, чуқур ва жиддий фикрлар!

Ибн Сино саҳро орқали қочишга муваффақ бўлгач, Султон Маҳмуддан узоқ вақт яширинади. Ҳукмдор тинмай қочқинни қидирди ва ҳатто Авиценна тасвирланган варақ ёки буйруқ каби нарсаларни 40 нусхада юборди. Бош суягидан қайта тиклаш мумкин бўлган нарсага қараганда, у ҳеч қандай шарқий, осиёлик ёки европалик белгиларига эга бўлмаган, келишган одам эди. Маҳмуд ҳеч қачон Авиценнани (Ибн Сино) қайтара олмади. Султон Маҳмуднинг вориси Масъуд Ғазни 1030-йилда Ибн Сино бўлган Исфаҳонга ўз қўшинини жўнатиб, у ерда тўлиқ талон-тарож қилади.

Авиценна ҳақиқий фожиани бошдан кечирди: унинг уйи вайрон бўлди, кўплаб асарлари йўқолди. Жумладан, 20 қисмдан иборат “Адолат китоби” асар бир умрга ғойиб бўлди. Бу унинг охирги китобларидан бири эди. Эҳтимол, унинг сўнгги, энг чуқур фикрлари айнан шу эрда жойлашгандир. Аммо биз улар ҳақида ҳеч қачон билмаймиз.
Унинг шахсий ҳаётидаги ҳолатлар ҳам номаълум - шогирдлари ёки оддий замондошларининг хотираларида бу ҳақда ҳеч қандай эслатма йўқ. У аёллар ҳақида шеърлар ёзган, уларнинг гўзаллигини, уйғунлигини, комиллигини тараннум этган. Ва бу ҳаммаси.

Турли манбаларда файласуфнинг барча асарлари сони турлича. Айрим тарихчиларнинг таъкидлашича, у турли илмий мавзуларда 453 га яқин китоб яратган. Араб адабиётида файласуфнинг ўнга яқин асари (астрономия, кимё, кимё ва бошқалар) сақланиб қолган тўлиқ бўлмаган қўлёзма ҳолида сақланади. Ҳозир улар бутун дунё кутубхоналарида.
Авиценна кўтарилиш ва пасайишларга тўла қизиқарли ҳаёт кечирди. Мусулмон олими узоқ сарсон-саргардонликдан кейин ватанига қайтиб кела олмади ва 1037 йилда хорижда вафот этди.

Авиценна (Ибн Сино) ўз Оллоҳининг амири ва хайрихоҳи Аддаула билан бирга ҳарбий юришда вафот этди. Шифокор сифатида у атиги 57 ёшда бўлса-да, танаси чарчаганини биларди. Илгари у ўзини кўп марта даволаган ва ўзини даволаган. Бу сафар Авиценна унинг ўлаётганини билди ва шогирдларига: "Даволаш бефойда", деди. У Ҳамадонда дафн этилган, қабри сақланиб қолган. 20-асрнинг 50-йилларида у қайта қурилди. Мана, Авиценнанинг ўлимидан олдин, бизга, унинг авлодларига, шогирдлари томонидан ўтказилган сўзлари: "Биз тўлиқ онгли ҳолда ўламиз ва фақат битта нарсани ўзимиз билан олиб кетамиз: биз ҳеч нарса ўрганмаган онгни". Буни эса бутун ҳаёти, куч-ғайрати, ёшлиги ва саломатлигини илмга бағишлаган инсон айтди.

Авиценна ҳаётидан қизиқарли фактлар:
 
1. Ибн Синонинг она тили форс-дори тилидир. Бу Марказий Осиёнинг маҳаллий аҳолисининг тили. Унга файласуф ва олим ғазаллар - шарқ тўртликлари ёзган. Уларни ўзи учун, руҳи учун ёзганини айтди.
2. Бола 10 ёшида муқаддас китоб Қуръонни ёддан билган.
3. Авиценна атрофидаги одамлар истеъдодли ўсмирнинг муваффақиятидан ҳайратда қолишди. Унинг уйига бир муаллим (меҳмон оқсоқол) келиб, физика, астрономия, фалсафа, география ва бошқа фанлардан дарс беради. Тез орада ақл бовар қилмайдиган ақлли талаба ўз уй ўқитувчиси билан бир хил билим даражасига эришди, бу унинг турли фанларни мустақил ўрганишига олиб келди.
4. Ибн Синонинг ўзи ўқиш йиллари ҳақида жуда тўғри айтди: "Мен савол берганларнинг энг яхшиси эдим".
5. Баркамол йигит ўн тўрт ёшида тиббиётга қизиқиб қолади, шаҳарда мавжуд бўлган барча рисолаларни ўрганади, ҳатто илм ҳақиқатларини чуқурроқ англаш учун энг оғир беморларни зиёрат қила бошлайди.
6. Ибн Синони тиббиёт илмига машҳур табиб, ўша даврнинг асосий тиббиёт дарслиги муаллифи Абу Саҳл Масиҳий жалб қилган.
7. Авиценна амирни даволагач, ўн етти ёшли йигит ҳукмдорнинг шахсий шифокори этиб тайинланди.
8. Сарой кутубхонасидаги янги китоблардан чуқур билим олган Авиценна ўз шогирдларига эга бўла бошлади.
9.Авиценна инсон кўзининг тузилишини батафсил тушунтирмасдан олдин, кўз махсус келиб чиқиши нурлари бўлган чироққа ўхшайди, деб ҳисобланган. Қисқа вақт ичида "Тиббиёт канони" турли мамлакатларда, шу жумладан Қадимги Россия ҳудудларида қўлланиладиган жаҳон аҳамиятига эга бўлган энциклопедияга айланди.
10. Авиценна шеъриятда жиддий мавзуларни муҳокама қилишни маъқул кўрган. Бу шаклда у “Муҳаббат ҳақида рисола”, “Ҳай ибн Яқзон”, “Қуш” каби асарлар ёзган.
11. Ибн Сино вабо, сариқлик, вабо ва бошқалар каби мураккаб касалликларга таъриф берган биринчи шифокор бўлди.
12. Ибн Сино 20 ёшга тўлганда, у аллақачон бир нечта китобларнинг муаллифи эди: Кенг энциклопедия. Этика бўйича нашрлар. Тиббий луғат.
13. Саводли йигит 18 ёшида Шарқ ва Ўрта Осиёнинг атоқли олимлари билан ёзишма орқали баҳслашишга имкон беради.
14. Авиценна 10 ёшидаёқ мактабда бошқа қиладиган иш йўқлигини тушунди. Авиценна араб ва форс тиллари, грамматика, стилистика ва поэтикани тўлиқ эгаллаган.
15. Ва у математика ва тиббиётни ўрганишни бошлаганида, у тиббиёт осон фан эканлигини ва 16 ёшга келиб уни тўлиқ эгаллашини тушунди.
16. Ибн Сино вируслар юқумли касалликларнинг кўзга кўринмас қўзғатувчилари эканлигини аниқлади, аммо бу гипотезани 800 йилдан кейин Пастер (француз олими) тасдиқлади.
17.Авиценнанинг эътиқодига кўра, фан уч тоифага бўлинади: Олий. Ўртача. Энг пасти.
18. Ибн Сино Маъмун академияси деб атаган тўгарак асосчиси.
19. Авиценна эфир мойларини дистиллаш жараёнини кашф этди.
20. Ибн Сино Сомонийлар амирлари ва Дайламий султонларининг сарой табиби, бир муддат Ҳамадонда вазирлик қилган.
21. Ҳаёти давомида 450 дан ортиқ китоб ёзган. Улардан 29 таси фанга, қолганлари фалсафа ва тиббиётга оид. Аммо унинг атиги 274 та асари бугунги кунгача сақланиб қолган.
22. Олим инсон темпераменти (иссиқ, совуқ, нам ва қуруқ характерларга бўлиниш) масалалари бўйича ўз таълимотини ишлаб чиқиб, психологияга катта ҳисса қўшди.
23. Файласуфнинг пульс ҳақидаги билими таъсирли. У китобда унинг барча мумкин бўлган турлари ва ҳолатларини тасвирлаб берган.
24. Унинг механика (ўрнатилган куч назарияси) ва мусиқа (вокал санъати назарияси бўйича асарлари)даги асарлари қайд этилган.
25. Ҳамадонда истиқомат қилган йиллар олимга асосий асари – “Тиб қонунлари” китобининг биринчи жилдини якунлаш имконини берди. Ушбу асар бор-йўғи беш жилддан иборат бўлиб, қуйидаги мазмунда: 1-жилд: тиббиёт фани - ўткир сурункали касалликларнинг тавсифи, уларнинг диагностикаси, даволаши, жарроҳлик. 2-жилд: Табиий келиб чиқадиган оддий дорилар ҳақида ҳикоялар. 3 ва 4 жилдлар: инсон аъзолари касалликларини, тана синишларини даволаш бўйича тавсиялар. 5-жилд: Авиценна томонидан ўз-ўзидан тайёрланган мураккаб дори-дармонларнинг хусусиятларининг тавсифи, шунингдек, Европа ва Осиёнинг қадимги шифокорларига ҳаволалар.

Авиценнанинг ҳикматли сўзлари ва иқтибослари:
 
*Докторнинг учта қуроли бор: сўз, ўсимлик, пичоқ.
* Коинотнинг руҳи ҳақиқатдир.
*Хиёнатдан қочдим, барча тугунларни ечдим, Фақат ўлим тугунини еча олмадим.
*Бахтни қадрламаган бахтсизликка яқинлашади.
*Бекорчилик ва бекорчилик нафақат жаҳолатни туғдирмайди, балки касаллик сабабчиси ҳамдир.
*Энг ҳикматли сўз ва иш сирларини очдим. Қора чангдан самовий жисмларгача.
*Озиқда меъёрли бўл - бу битта амр, Иккинчи амр - кам шароб ичиш.
*Умидсиз беморлар йўқ. Фақат умидсиз шифокорлар бор.
*Кекса ёшлик оловига ёнмайди.
*Донолик бизни самовий ҳаётдаги энг катта бахтга тайёрлайди.
*Руҳ шиша чироққа ўхшайди, илм ўт берадиган нурдир, Худонинг ҳикмати эса мойдир. Чироқ ёқилган бўлса, сиз тириксиз; агар у ташқарида бўлса, сиз ўлгансиз.
*Ахмоқ ва мағрур сир сақлай олмайди, Эҳтиёт ҳақиқатдан ҳам мақтовдан устундир, Сирни қўриқласанг маҳбус, Сирнинг асирисан, фақат у ҳақида гапирасан.
*Докторда лочиннинг нигоҳи, қизнинг қўли, илоннинг донолиги, шернинг юраги бўлиши керак.
*Касал одамга ошқозон оғриғи борлигини айтинг - соғлом одам тушунмайди.
*Доимий мастлик зарарли, жигар ва мия табиатини бузади, асабларни заифлаштиради, асаб касалликларини, тўсатдан ўлимни келтириб чиқаради.
*Жисмоний машқлар билан шуғуллансангиз, турли касалликлар учун олинган дори-дармонларни қабул қилишнинг ҳожати йўқ, агар сиз бир вақтнинг ўзида бошқа барча рецептларга амал қилсангиз.
*Агар мен одамларнинг қалбига йўл очиб бермасам, улар мен билан гаплашмайдилар, гарчи улар менга қарши бўлмасалар ҳам.
*Ўртача ва ўз вақтида машқ қиладиган одам ҳеч қандай даволанишга муҳтож эмас; у соғлом.
*Жисмоний машқлардан воз кечган одам кўпинча беҳуда кетади, чунки унинг органларининг кучи ҳаракатдан бош тортганлиги сабабли заифлашади.
*Инсон ёлғиз омон қолмайди. Унга керак бўлган ҳамма нарсани фақат жамиятдан олади.