
"Мона Лиза" дунёдаги энг машҳур санъат асари деб ҳисоблаш мумкин. Санъат тарихидаги бошқа бирон бир расм бунчалик пухта ўрганилган ва таҳлил қилинган ёки шунча кўп афсоналар ва сирларга ботирилган бўлиши эҳтимолдан йироқ. Аёлнинг ажойиб табассуми асрлар давомида мунозара мавзуси бўлиб келган.
ФонРасм таниқли италиялик рассом Леонардо да Винчи томонидан 1504 ва 1519 йиллар оралиғида яратилган. Унда ярим узунликдаги Лиза Герардини исмли ёш аёл тасвирланган. Портрет буюк уста томонидан унинг эри Франческо дел Гиокондо томонидан буюртма қилинган деб ишонилади, шунинг учун тасвирланган аёл Гиоконда номи билан ҳам танилган. "Мона Лиза" сўзма-сўз "Ладй Лиса" деган маънони англатади. Да Винчининг асари Париждаги Лувр музейида сақланмоқда.
Лиза Герардини Тоскана ва Флоренцияда нуфузли оиладан эди. У бой ипак савдогари Франческо дел Гиокондога турмушга чиқди. Франческо Лизанинг портретини уларнинг иккинчи ўғлининг туғилиши учун буюртма қилган ва уни уйларини безашни ният қилган. Расмда тасвирланган аёлнинг кимлиги фақат 2005-йилда ошкор бўлган, аммо ўша вақтга қадар тасвирланган аёлнинг асл кимлиги ҳақида сон-саноқсиз назариялар илгари сурилган эди.
Устанинг даҳоси
"Мона Лиза" бир қатор сабабларга кўра машҳур бўлди. Албатта, улардан бири рассомнинг шахсияти ва машҳурлиги эди. Леонардо да Винчи, шубҳасиз, дунёдаги энг таниқли рассомдир. У нафақат рассом, балки олим, ихтирочи ва шифокор ҳам эди. Уста инсон анатомияси ҳақидаги билимларининг катта қисмини жасадларни ёриб кўришга қарздор эди.

Инсон танасининг тузилишини яхши билгани учун да Винчи ўз даврининг бошқа рассомларига қараганда аниқроқ чизган. Унинг "Мона Лиза"си дурдона асар ҳисобланса-да, Леонардо рассомдан кўра кўпроқ чизмачи бўлган. У атиги бир нечта расм чизган. Унинг энг машҳур расми "Виртрувиан одам" анатомия, физиология ёки санъатни ўрганган ҳар бир кишига яхши маълум.
Лекин Леонардо нафақат расмлари, балки ихтиролари билан ҳам машҳур бўлди. Унинг энг машҳур ғоялари орасида замонавий вертолёт ва танкнинг кашшофлари бор эди. "Мона Лиза"дан ташқари, унинг "Сўнгги кечки овқат" фрескаси ҳам ниҳоятда машҳур. Да Винчи турли сиртларга расм чизган, тажриба ва ихтиролар қилган.
Мона Лиза техникаси
"Мона Лиза" терак панелига мойбўёқ билан чизилган (шунинг учун баъзилар ишонганидек, у тувал эмас). Эҳтимол, бу таянч расмнинг ғайриоддий хусусиятларининг сабабларидан биридир. Асрлар давомида асар ҳеч қачон қайта тикланмаган - бу унинг ёшини ҳисобга олган ҳолда жуда ажабланарли.
Уйғониш даври рассомларининг аксарияти ўз асарларида Инжил мавзуларидан фойдаланганлар. Бу расм ўша даврнинг бошқа бадиий ҳаракатларидан ажралиб турарди. Анатомик аниқлик бу даврнинг ўзига хос белгисидир ва Мона Лиза тафсилотларни - қўллар, кўзлар, лабларни аниқ тасвирлаши билан энг буюк санъат асарлари қаторида ажралиб туради. Да Винчи аёлнинг оғзи ва кўзларининг бурчакларида соядан фойдаланган ва бу тасвирга ҳайратланарли даражада ҳақиқатга ўхшашлик бахш этган. Шу билан бирга, унинг юз ифодаси ўзини тута билган ўйин-кулги ва айёрликни намоён этади, гўё у бирон бир сирни билади ва ундан хурсанд бўлади.

Да Винчи шунингдек, гўзал манзаранинг юқоридан пастга кўринишига ўхшаган фонни ҳам тасвирлаган. Бироқ, расмнинг аёлнинг юзи ва қўлларидан ташқари барча элементлари моҳирона сояланган. Яна бир ноёб хусусият - бу кўринадиган чўтка зарбаларининг йўқлиги. Бу расм ҳақиқий дурдона деб ҳисобланиши ажабланарли эмас.
Ўғирлик
"Мона Лиза" шунчаки шу сабабдан ҳам кўпроқ нарса билан машҳур. 1911-йилда у Лувр музейидан ўғирланган. Ғалати, рассом Пабло Пикассо асосий гумондорлар қаторида эди. У ҳатто қамоққа ташланган, аммо кейинчалик қўйиб юборилган. Икки йил давомида дурдона йўқолган деб ҳисобланган.
1913-йилда италиялик Винчензо Перуггиа машҳур расмни ўғирлагани учун ҳибсга олинган. Асл дурдона Лувр галереясидаги ўз ўрнига қайтарилган. Ўша пайтда музей ходими бўлган Перуггиа расм Италияга тегишли ва уни ўз ватанига қайтариш керак деб ҳисоблаган. У расмни икки йил давомида ўз квартирасида яширган, аммо уни Италиянинг Флоренция шаҳридаги галереяга сотишга уринаётганда қўлга олинган.
Вандализм ҳаракатлари
Расм ҳам таҳқирланган. У биринчи марта 1956-йилда вандализмга учраган, ўшанда кимдир асарнинг пастки ярмига кислота сепиб, жиддий зарар етказган. Ўша йили бошқа бир вандал унга тош отиб, аёлнинг тирсаги яқинидаги бўёққа зарар етказган. Таҳқирлаш далиллари кейинчалик яширилган. Кейин расмни йўқ қилишга уринишларнинг олдини олиш учун ўқ ўтказмайдиган ойнанинг орқасига қўйилган.
Мона Лизанинг сирлари
Олимлар ва санъатшунослар Да Винчи асарининг сирларини очиш учун биргаликда ишламоқдалар. Улар орасида энг асосийси тасвирланган аёлнинг ҳайратланарли табассуми. Унинг оғзининг бурчаклари бироз кўтарилган, шунинг учун фақат Мона Лизанинг лабларига қараб, унинг табассум қилаётганини билиш қийин. Бироқ, агар сиз портретга умуман қарасангиз, у аслида табассум қилаётганга ўхшайди. Бундан ташқари, юз ифодаси турли бурчаклардан ўзгаради.

Бу ҳодисани тушунтириш қийин. Баъзилар тасвирланган аёл фарзанд кўраётганини тахмин қилишган, бу эса унинг табассумига сирли хусусият беради. Бу назария асоссиз: маълумки, Мона Лиза яқинда иккинчи ўғлини дунёга келтирган эди.
Кўпчилик Леонардо расмда ўзини аёл сифатида тасвирлаганига ишонишади, аммо бунга ҳеч қандай далил ҳам йўқ. Бошқалар эса, да Винчи гей бўлгани учун яширинча севгилисининг портретини чизган деб даъво қилишади.

Сирли табассумнинг яна бир изоҳи бор, аммо бу, тасодифан, дарҳол сезилмайди. Тасвирланган аёлнинг қошлари бутунлай йўқ; киприклари ҳам йўқ. Баъзилар буни мода тенденцияси билан боғлашади: ўша даврдаги кўплаб аёллар нафақат қошларини олиб ташлашган, балки пешоналарини визуал равишда баландроқ қилиш учун сочларининг бир қисмини ҳам қириб ташлашган. Бироқ, расмни ўрганган француз санъатшуноси Паскал Котте қошлар дастлаб у ерда бўлганлигини таъкидлайди; бўёқ вақт ўтиши билан ё ўчиб кетган ёки қириб ташланган.
Ҳиндистонда туғилган олим ва шифокор Мандип Меҳра қошларнинг йўқолиши учун ўз тушунтиришини берди. Унинг юз ранги, бўйин чизиғи, бармоқ контурлари ва соч ўсиши шакллари каби индивидуал хусусиятларини ўрганиб чиққандан сўнг, у ҳайратланарли хулосага келди. У тасвирланган аёл қалқонсимон без касаллиги бўлган гипотиреоздан азият чекканига ишонган. Унинг сирли табассуми шунчаки мушакларнинг заифлиги натижаси эди.

Қизиғи шундаки, Мона Лизанинг табассуми нафақат ижобий таассуротларни уйғотади. Кўпчилик буни жирканч, безовта қилувчи, ёқимсиз ва ҳатто "иблисона" деб билади. Қандай бўлмасин, томошабин унинг юзига қанчалик узоқ тикилса, улар бошдан кечирадиган ҳис-туйғулар доираси шунчалик кенг бўлади.
Расм билан боғлиқ яна бир сир унинг асл нусхасидир. Асл тасвир бироз бошқача кўринишга эга эканлиги маълум, аммо кейинчалик Леонардо баъзи жойларни ўзи бўяб, ўзгартирди. Қўлдаги бармоқларнинг ҳолати ва аёлнинг тиззасидаги парда ўзгарганлиги аниқланди. Бу кашфиётлар инфрақизил ва лазер тасвирлари ёрдамида амалга оширилди. 2015-йилда ҳатто моделнинг юз ифодаси бошқача эканлиги ҳам аниқланди. Асл объект сирлигича қолмоқда.