Буюк Александр: Ҳарбий раҳбарнинг ҳаёти ва ютуқлари ҳақида қизиқарли маълумот ва фактлар

Биография

Александр Македонский қадимги даврнинг буюк ҳарбий раҳбари бўлиб, қисқа вақт ичида Осиёнинг катта қисмини бўйсундиришга муваффақ бўлган ва Ҳиндистон ва Покистонгача етиб борган. У тарихга бирорта ҳам жангда мағлуб бўлмаган босқинчи сифатида кирган. Бу муваффақиятга унинг тактик истеъдоди ва стратегик ёндашуви ёрдам берган: Александрнинг армияси ҳар доим тез ва кутилмаганда ҳаракат қилган, шу билан бирга кам сонли қурбонларга дуч келган. Александрнинг энг машҳур тамойили бугунги кунгача унинг шиори ҳисобланади: "Бўлиб ташла ва ҳукмронлик қил".

Болалик ва ёшлик

Александр Македония пойтахти Пелла шаҳрида туғилган. У афсонага кўра, ўзининг келиб чиқиши машҳур қаҳрамон Гераклдан келиб чиққан жасур Аргеад сулоласидан келиб чиққан . Александрнинг отаси Македония қироли Филипп ИИ эди . Унинг онаси Эпирус қиролининг қизи Олимпиада эди. Унинг насл-насаби ҳам олижаноб эди - афсонага кўра, Ахиллеснинг ўзи Пирридлар сулоласининг асосчиси бўлган . Икки буюк сулолага мансублигини англаш йигитда маълум шахсий хусусиятларнинг ривожланишига таъсир кўрсатган.
                                              Геркулес дубулғасида Буюк Александр
Отасининг кўпхотинлилиги туфайли Александрнинг бир нечта ўгай опа-сингиллари ва ака-укалари бор эди, аммо фақат унинг тўнғич ўғли, заиф фикрли деб ҳисобланган Филипп ўзиники ҳисобланарди. Бола мураккаб муҳитда ўсган: у отасининг жасоратига қойил қолган, юнон шаҳар-давлатларига қарши чексиз урушлар олиб борган, лекин шу билан бирга, онаси таъсирида унга нисбатан шахсий нафратни сақлаган, чунки онаси уни эрига қарши қўзғатган.

Александрнинг дастлабки таълими уйда эмас, балки, ўрнатилган анъанага кўра, қариндошлари билан ўтган. У Миеза шаҳрида таҳсил олган ва унинг устозлари спарталик ҳаёт тарзини талаб қилган Леонидас ва ёш тахт ворисига риторика ва ахлоқни ўргатган актёр Лисимах эди.

13 ёшидан бошлаб у отасини яхши билган буюк мутафаккир Аристотел қўлида таълим ола бошлади . Файласуф келажакдаги ҳукмдорга устозлик қилаётганини англаб, сиёсат, ахлоқ ва фалсафани ўрганишга урғу берди. Бундан ташқари, ўз шогирдига классик таълим беришга интилиб, устоз шаҳзодага тиббиёт, адабиёт ва шеъриятдан дарс берди.
                                                Аристотел ва Буюк Александр
Александр ёшлигиданоқ шуҳратпарастлик, ўжарлик ва қатъиятлилик каби фазилатларни намоён этган. Бошқа томондан, у жисмоний завқларга бефарқ эди, овқатланишини чеклади ва узоқ вақт давомида қарама-қарши жинсга қизиқиш билдирмади.

Болалигида ҳам бўлажак стратег ажойиб ақл ва топқирликка эга эди. Отасининг йўқлигида Форс элчилари делегацияси билан учрашганида, уларга бирорта ҳам бемаъни савол бермади. Болани йўлларнинг сифати, шаҳар ҳаётининг ўзига хос хусусиятлари ва хорижий мамлакат маданияти каби нарсалар қизиқтирди. 10 ёшида ўсмир Буcепҳалус номли тартибсиз отни эгарлашга муваффақ бўлди, кейинчалик у барча юришларида унинг содиқ ҳамроҳига айланди. Александр айғирнинг ўз соясидан қўрқиб кетганини пайқади, шунинг учун у отини қуёшга айлантиришдан қочди.

                                     Буюк Александр ва Диоген. Рассом Жан-Баптист Регно
Отаси биринчи марта ўғлига 16 ёшида Македонияни бошқаришни ишониб топширган. Филиппнинг ўзи Византияни забт этиш учун йўлга чиққан, шу билан бирга унинг ватанида Фракия қабилалари томонидан қўзғолон кўтарилган. Ёш шаҳзода пойтахтда қолган полклар ёрдамида қўзғолонни бостирди ва унинг шарафига Фракия аҳоли пункти ўрнида Александрополис шаҳрини қурди. Икки йил ўтгач, у яна муваффақиятли қўмондон сифатида пайдо бўлди ва Херонея жангида Македония армиясининг чап қанотига қўмондонлик қилди. Милоддан аввалги 336-йилда қирол Филипп ўлдирилди ва Александр Македония қироли деб эълон қилинди.

Ҳукмронлик ва Буюк Юришлар

Искандар ҳокимиятни қўлга киритгач, отасининг ўлими учун масъул бўлган душманларини йўқ қилди ва солиқларни бекор қилди. Кейин, икки йил ичида у мамлакат шимолидаги ваҳший фрак қабилаларини бостирди ва Грецияда Македония ҳокимиятини тиклади.

                                          Буюк Александр ва Диоген. Рассом Жан-Баптист Регно
Шундан сўнг, Александр бутун Юнонистонни бирлаштирди ва Форсга қарши буюк юриш бошлади, бу Филипп бутун умри давомида орзу қилган нарса эди. Форслар билан бўлган жанглар Александр Македонскийнинг ажойиб ҳарбий истеъдодини тўлиқ намойиш этди. Милоддан аввалги 334-йилда Граник дарёсидаги жангдан сўнг, деярли барча Кичик Осиё Македония назорати остига ўтди. Александрнинг ўзи буюк саркарда ва босқинчи сифатида шуҳрат қозонди.

Сурия, Финикия, Фаластин, Кария ва бошқа Яқин Шарқ мамлакатларини деярли жангсиз бўйсундирган Александр Мисрга йўл олди ва у ерда уни янги худо каби кутиб олишди. Мисрда қирол унинг шарафига яна бир шаҳар - Александрияни қурди.

                                          Александр Македонскийдан олдинги Доро оиласи
Форсга қайтиб, Александр Суза, Персеполис ва Бобилни забт этди. Иккинчи шаҳар ягона империянинг пойтахтига айланди. 329-йилда Форс тахтининг вориси Доро ўзининг ишончли одамлари томонидан ўлдирилди ва Александр яна бир бор тактик ва стратег сифатидаги маҳоратини намойиш этди. У Форс империясининг қулашида босқинчилар эмас, балки қиролнинг қотиллари айбдор эканлигини эълон қилди ва ўзини Доро шарафининг қасосини олувчи деб эълон қилди.

Александр Осиё қироли бўлди ва икки йил ичида Сўғдиёна ва Бақтрияни, ҳозирги Афғонистон, Тожикистон ва Ўзбекистонни эгаллаб олди. Янги ҳудудларни эгаллаб олаётганда, Александр унинг шарафига Арахосиядаги Александрия Эсхата ва Александрия каби шаҳарларга асос солди, улар бугунги кунгача Хўжанд ва Қандаҳор номлари остида сақланиб қолган.

                                       Александр Гордиан тугунини кесиб ташлайди
Милоддан аввалги 326-йилда Буюк Александр Ҳиндистонга қарши юриш бошлади. У бир нечта қабилаларни забт этишга ва ҳозирги Покистон ҳудудини бўйсундиришга муваффақ бўлди. Бироқ, Индус дарёсидан ўтиб бўлгач, унинг ҳолдан тойган қўшини қўзғолон кўтарди ва ҳужум қилишдан бош тортди. Александр Евроосиё қитъасининг Осиё қисмига чуқур кириб борган 10 йиллик ғалабадан сўнг орқага қайтишга мажбур бўлди.

Александр Македонскийнинг ҳукмдор сифатидаги ўзига хос хусусияти шундаки, у босиб олинган ҳудудларнинг анъаналари ва эътиқодларини қабул қилган, ўз маданиятини мажбурлашга уринмаган ва ҳатто баъзан собиқ қироллар ва ҳукмдорларни ҳоким сифатида сақлаб қолган. Бу сиёсат босиб олинган ҳудудларда қўзғолонларнинг олдини олган, аммо ҳар бир йил ўтиши билан унинг ватандошлари орасида норозиликни кучайтирган. Кейинчалик худди шу тактика қадимги Рим императорлари томонидан қўлланилган.

Шахсий ҳаёт

Александр Македонский шахсий ҳаётида ҳам ҳарбий фаолиятидаги каби эркинлик ва бошқаларнинг ҳукмидан мустақилликка бўлган муҳаббатни намоён этган. Унинг ҳарамида 360 нафар канизак бор эди, улар орасида 336-йилдан бошлаб икки йил давомида унинг маъшуқаси бўлган Кампаспе ва ундан етти ёш катта, ноқонуний ўғли Гераклнинг онаси бўлган Барсин ажралиб туради. Унинг Амазонка маликаси Талестрис ва ҳинд маликаси Клеофис билан муносабатлари ҳам яхши маълум.

Искандарнинг учта хотини бор эди. Унинг биринчи хотини Бақтрия маликаси Роксана бўлиб, у атиги 14 ёшида унга уйланган. Афсонага кўра, қиз асирга олинган ва қирол унинг гўзаллигига мафтун бўлиб, биринчи кўришдаёқ севиб қолган. Улар милоддан аввалги 327-йилда турмуш қуришган. У буюк саркарданинг ягона расман тан олинган фарзанди, отасининг ўлимидан бир ой ўтгач туғилган ўғли Александрни дунёга келтирган.

                                                  Буюк Александр ва Роксана
Уч йил ўтгач, қирол бир вақтнинг ўзида иккита форс маликасига уйланди: шоҳ Доронинг қизи Статира ва шоҳ Артахшас ИИИ нинг қизи Парйсатис. Иккала қўшимча никоҳ ҳам фақат сиёсий сабабларга кўра амалга оширилган деб ҳисобланади. Бироқ, бу унинг биринчи хотини Рохананинг рашкга берилиб, эрининг ўлимидан сўнг дарҳол Статирани ўлдиришига тўсқинлик қилмади.

Александр Македонский ўз даврида аёллар билан муносабатларга нисбатан илғор қарашларга эга эди, уларни ҳурмат қилар ва амалда эркаклар билан тенг деб ҳисобларди, гарчи ҳатто унинг устози Аристотел ҳам аёлларнинг иккинчи даражали ролини талаб қилган бўлса ҳам.

Ўлим

Милоддан аввалги 323-йил қишида Александр Арабистон ярим оролидаги араб қабилаларига қарши янги юришларни ва Карфагенни забт этишни режалаштира бошлади. Қиролнинг режалари бутун Ўрта ер денгизини бўйсундиришни ўз ичига олган эди. Қисқа дам олгандан сўнг, у Форс кўрфазида янги порт қуришни ва флотини янгилашни бошлади.

Юриш бошланишидан бир ҳафта олдин буюк саркарда жиддий касал бўлиб қолди, эҳтимол безгак билан. Тадқиқотчилар шубҳали, чунки юқумли касаллик ҳукмдорнинг яқин атрофида ўзини намоён қилмаган. Тез ривожланаётган қон саратони, пневмония, тиф иситмаси ва жигар етишмовчилиги ҳақида гипотезалар илгари сурилган. Бундан ташқари, Александр заҳарланган деган назариялар мавжуд.

                                   Грециянинг Салоники шаҳридаги Александр Македонский ҳайкали
Бир неча ой давомида ҳукмдор Бобилдаги уйидаги ётоғидан чиқа олмади. Июн ойининг бошида у гапириш қобилиятини йўқотди ва 10 кун давом этган қаттиқ иситма билан касалланди. Милоддан аввалги 323-йил 10-июнда буюк шоҳ ва саркарда Александр Македонский вафот этди. У вафот этганида 32 ёшда эди, бу унинг 33 ёшга тўлишидан бир ой олдин эди.

Александр Македонскийнинг вафотидан кўп ўтмай, империя парчалана бошлади. Босиб олинган ҳудуд ҳукмдор армиясининг генераллари ўртасида бўлиниб кетди. Қиролнинг меросхўрларидан ҳеч бири - Александр ва Геракл - тахт учун курашга киришмади, чунки иккаласи ҳам болалигида ўлдирилди ва бу Аргеадлар сулоласининг тугашини англатарди. Шунга қарамай, Кичик Осиё ва Марказий Осиёнинг кўп қисмида юнон маданиятининг тарқалиши бу ҳудудларда эллинизмнинг пайдо бўлишига туртки бўлди.

Хотира

Александр Македонскийнинг қадимги дунёда маданият, сиёсат ва иқтисодиёт ривожига таъсирини беқиёс баҳолаш қийин. Ҳатто қадимги даврларда ҳам у барча даврларнинг энг буюк босқинчи сифатида тан олинган. Ўрта асрларда унинг таржимаи ҳоли кўплаб хаёлий фактлар билан тўлдирилган "Александр романи" учун манба бўлиб хизмат қилган. Саркарда образи кейинчалик драматургларни портретлар, ҳайкаллар ва санъат асарларини яратишга илҳомлантирган. Салоникида буюк босқинчининг от минган ҳайкали ўрнатилган.

                       Колин Фаррелл Александр Македонский ролида ("Александр" фильмидан олинган сурат)
Александр Македонский жаҳон киносида сценарий муаллифлари ва режиссёрларга бир неча бор илҳом берган. Бунга ёрқин мисоллар сифатида 1956-йилда суратга олинган Голливуд фильми "Буюк Александр" ва 2004-йилда суратга олинган Колин Фаррелл иштирокидаги "Александр" фильмларини келтириш мумкин.

Фильмлар

• 1956 – "Буюк Александр"
• 2004 – "Александр"