Антарктида: уни ким ва қачон кашф этган, кашфиёт тарихи

Энг жанубий қитъа энг сирли ҳамдир. Антарктида қачон кашф этилганини ва уни ким кашф этганини биласизми? Бу саргузашт романи ёки ҳатто достонга арзийдиган қизиқарли ҳикоя. Сизни уни кашф этишга таклиф қиламиз!

Антарктидани ким, қачон ва қандай кашф этгани ҳақида қисқача тушунтириш бериш қийин — бу ютуқка жуда кўп саёҳатчилар, тадқиқотчилар ва капитанлар ҳисса қўшган. Файласуфларнинг биринчи назарий ҳисоб-китоблари ва илмий экспедиция аъзоларининг қитъани кесиб ўтиши ўртасида асрлар ўтди. Антарктиданинг биринчи кашфиётчилари ҳақидаги мунозара қадимги даврларга бориб тақалади. Ўша пайтда Жанубий қутб, Шимолий қутб сингари, Ернинг ағдарилишига йўл қўймайдиган улкан қитъанинг уйи бўлиши керак деган назария пайдо бўлди. Турли муаллифлар уни турли номлар билан аташган. Лотинча Терра Аустралис ёки рус анъаналарида Номаълум Жанубий Ер номи кенг қўлланила бошланди.

Антарктида кашф этилишининг дастлабки тарихи

Қадимги юнон географи ва картографи Маринус Тирлик милодий ИИ асрда Арктикага қарама-қарши минтақани назарда тутиб, Антарктида атамасини биринчи бўлиб киритган. Шу билан бирга, гипотетик қитъа ғояси Птолемей ва Цицерон томонидан ишлаб чиқилган. Уларнинг назарияси тўғридан-тўғри кузатувларга асосланмаган бўлса-да, у кенг қўллаб-қувватланди. Антарктиданинг ҳақиқий кашф этилиши ҳали узоқ бўлса-да, у ўрта асрларда ҳам, Уйғониш даврида ҳам хариталарда тасвирланган. У ҳақиқий қитъадан анча катта деб тахмин қилинган.


Генрих Навигаторнинг тадқиқотлари

Жанубий ярим шарни жиддий ўрганиш фақат ХВ асрда бошланган. Бунга Европанинг янги савдо йўлларини, хусусан, Ҳиндистонга денгиз йўлини топишга уринишлари сабаб бўлган. Охирги қитъа кашф этилишидан олдин кўп вақт ўтди, аммо айнан ўшанда улкан ҳудудлар ўрганилди ва одамлар биринчи марта Антарктида совуқлигига яқинлашдилар.

Антарктиданинг кашф этилиши ҳақидаги ҳикояда Африка қирғоқлари бўйлаб бир нечта денгиз экспедицияларини ташкил қилган португал шаҳзодаси Генрих Навигаторни эслатиб ўтиш жоиз. Гарчи у ўзи уларда қатнашмаган бўлса-да, шунга қарамай, у бу саёҳатларни молиялаштиргани ва савдогарлар ва кема эгаларини ёллагани учун "Навигатор" лақабини олди. Унинг экспедицияларидан олдин европаликлар жанубга қисқа масофани босиб ўтишган: ҳозирги Марокаш қирғоқларигача. Узоқроқ сузиб боришнинг иложи йўқлигига ишонишган: ҳар қандай кема денгиз ҳайвонлари ва жазирама қуёш томонидан йўқ қилинади. Генри томонидан қуролланган денгизчилар бу қўрқувларни эътиборсиз қолдириб, аввал Сенегалга, кейин эса анча узоқроққа сузиб кетишди.

Ўрта ер денгизи кемалари узоқ океан саёҳатлари учун яроқсиз эди. Навигатор Генри энг яхши кема усталарини Португалияга таклиф қилди ва улар олд ва орқа елканли каравелани яратдилар. Бу янги турдаги кема эди — сиғимли, тезкор ва ҳукмрон шамоллардан таъсирланмаган. Шаҳзода Генрихнинг ҳаёти давомида унинг ватандошлари Серра-Леонега етиб боришди ва Кабо-Верде оролларини кашф этишди. Энг муҳими, улар кейинги тадқиқотлар учун йўл очишди.
1487-1488 йиллардаги экспедициясида португалиялик Бартоломеу Диас Африкани жанубдан айланиб чиқиб, Ҳинд океанига кирган биринчи европалик навигатор бўлди. У Африканинг энг жануби-ғарбий нуқтаси бўлган Яхши Умид бурнини кашф этди. Бу Осиёга денгиз йўлини очди ва тўққиз йил ўтгач, Васко да Гаманинг Ҳиндистонга муваффақиятли экспедицияси бошланди.

ХВИ-ХВИИ асрлардаги тадқиқотлар

ХВИ асрнинг европалик географлари Африканинг Ҳинд ва Атлантика океанлари билан чегарадошлигини аллақачон билишган. Аммо улар бу номаълум Жанубий Ер Жанубий Америкадаги Тиерра дел Фуего архипелагидан бошланиб, Тинч океанидаги Янги Гвинеягача чўзилиши мумкин деб тахмин қилишган. Уч океаннинг жанубий қисмидаги улкан қитъа баъзи жойларда тропикларга чўзилиши мумкинлигига ишонишган. Бу қитъанинг айрим қисмлари зич жойлашган ва савдо компаниялари учун қизиқарли бўлиши мумкинлигини англатарди. Айнан тижорат нуқтаи назаридан ХВИ ва ХВИИ асрлардаги денгизчилар Антарктидани кашф этиш ва ўрганишга ундаган. Бу даврда у Учинчи Дунё деб ҳам аталган.

Антарктидани ким ва қайси йилда кашф этгани ҳақидаги савол баҳсли, аммо битта назарияга кўра, голландиялик Дирк Герритс Помп 64° кенгликдаги тоғли релефни кузатган биринчи европалик бўлган. Булар Антарктида қирғоғидаги архипелаг бўлган Жанубий Шетланд ороллари бўлиши мумкин эди. Бироқ, бу воқеанинг далиллари ишончсиз ва кам. Дирк Герритс Помп Хитой ва Японияга қилган саёҳатлари билан машҳур, аммо у одатда Антарктидани кашф этгани учун ҳисобланмайди.

1615-йилда голландиялик тадқиқотчилар Жаcоб Ле Маире ва Wиллем Счоутен Магеллан бўғозига альтернатива топиш умидида Тиерра дел Фуего архипелагини ўрганишди. 25-декабрь куни улар қуруқликни кўришди ва бу номаълум Жанубий Ернинг шимолий чеккаси деган хулосага келишди. Бироқ, бу кун Антарктиданинг кашф этилган куни эмас эди. Аслида, улар архипелагнинг бир қисми бўлган катта Эстадос оролини ҳам кашф этишди. 1642-йилда яна бир голландиялик Абел Янсзоон Тасман Австралияни ўрганиб чиқди ва унинг жанубий қитъа билан боғлиқ бўлмаган алоҳида қитъа эканлигини исботлади. Гарчи у Антарктида қирғоқларини кашф этмаган бўлса-да, унинг экспедицияси қайси ҳудудлар бу қитъанинг бир қисми эмаслигини аниқ кўрсатди.

ХВИИ асрда яшаган кўплаб денгизчилар Хорн бурнини айланиб ўтиб, уларни жанубга олиб борадиган кучли қарши шамолларга дуч келишди. Аммо маълум бўлишича, уларнинг ҳеч бири Шимолий қутб доирасига етиб бормаган ва агар етиб борган бўлсалар ҳам, тадқиқотчиларнинг ўзлари бундан бехабар эдилар. Муз орасида бундай кезиб юришга мисол қилиб 1643-йилда 61° жанубий кенгликка қайтарилган ва ўзини айсберглар орасида топган Ҳендрик Броувернинг голланд экспедициясини келтириш мумкин. Айнан шу экспедиция Исла Эстадос номаълум Жанубий Ернинг бир қисми эмаслигини исботлади.

Жанубий Жоржия оролининг кашф этилиши

Антарктидани кашф этган тадқиқотчилар ҳақида гап кетганда, инглиз савдогари Энтони де ла Рошни эслатиб ўтиш жоиз. У 1675-йилда Антарктида конвергенциясидан жанубда биринчи бўлиб қуруқликни кашф этган деб ҳисобланади. Бу атама Антарктиданинг салқин, шимолга оқадиган сувлари Тинч океани, Атлантика ва Ҳинд океанларининг илиқ сувлари билан туташган ва чўкиб кетган зонани англатади. Бу чизиқ турли иқлим ва биологик хилма-хилликка эга минтақаларни ажратиб туради. Унинг бўйлаб балиқ ва бошқа денгиз ҳаётига бой кўплаб ҳудудлар жойлашган.

Энтони де ла Рош Европадан Жанубий Америкага тижорат сафарида бўлган, аммо Хорн бурни яқинида йўналишини йўқотиб қўйган. Бўрон унинг кемасини асл йўналишидан узоқлаштирди, аммо охир-оқибат у тоғли ерларни кашф этди ва кўрфазлардан бирида бошпана топа олди. Шундай қилиб, у Жанубий Жоржиянинг субантарктик оролига биринчи бўлиб ташриф буюрди ва қайтиш сафарида шу номдаги архипелагдаги яна бир оролга борди.

Энтони де ла Рошнинг тасодифий кашфиётидан сўнг, Антарктидани ўрганиш деярли бир асрга тўхтади. Қитъага қизиқишни Англия Шарқий Ҳиндистон компаниясининг расмий вакили Александр Далримпл қайта тиклади. У ҳали кашф этилмаган жанубий қитъада миллионлаб одамлар яшаши мумкинлиги ва улар билан савдо қилиш жуда фойдали бўлишига ишонган. Далримпл ўз қарашларини нашрда баён қилди, унда у жанубий қитъа Туркиядан Хитойгача чўзилган ҳудуддан каттароқ бўлиши мумкинлиги ва бу ерлардаги таъсир Британиянинг қудрати ва фаровонлигини таъминлаши ҳақида таъкидлади.

Жеймс Кукнинг дунё бўйлаб саёҳатлари

Далрймпле ғоялари кенг жамоатчиликнинг қизиқишини уйғотди ва бир неча йил ўтгач, Жеймс Кукнинг биринчи Ерни айланиб чиқиш экспедицияси режалаштирилди. Бу 1768 йилдан 1771 йилгача бўлиб ўтди. Кук дастлаб Таитида астрономик тадқиқотлар олиб борди, кейинчалик бу Ердан Қуёшгача бўлган аниқ масофани ҳисоблашга ёрдам берди. Кейин у Янги Зеландияни ўрганиб чиқди ва унинг номаълум қитъанинг бир қисми эмас, балки тор бўғоз билан ажратилган иккита орол эканлигини исботлади.

Лекин жанубий қитъа топилмади, шунинг учун уч йиллик саёҳатидан қайтгач, Жеймс Кук атиги уч ҳафта дам олди ва дарҳол "Ресолутион" ва "Адвентуре" кемаларида иккинчи марта айланиб чиқишга чиқди. 1773-йил 17-январда бу кемалар тарихда биринчи марта Антарктида доирасини кесиб ўтди. Кук етиб борган энг жанубий нуқта 71° жанубий кенглик эди; ундан ташқарида йўл қаттиқ муз билан тўсилган эди. 1774-йилда у Фижи оролларидан Жанубий Америкадаги Магеллан бўғозигача Тинч океанини кесиб ўтди, муз имкон қадар жанубга йўналишни бошқарди ва кейин Жанубий Жоржия оролини кашф этди.

Жеймс Кук Антарктидани кашф этиш шарафига даъво қилмаган. Бироқ, унинг экспедициялари на тропик, на ҳатто мўътадил кенгликларда кенг қуруқлик йўқлигини кўрсатди. Ва ҳатто сирли жанубий қитъа мавжуд бўлган тақдирда ҳам, унинг қаттиқ иқлими туфайли мустамлакачилик кенгайиши учун ҳеч қандай қизиқиш уйғотмаган. Ушбу кашфиётлар туфайли кейинги Антарктида экспедициялари Арктика доирасидан ташқарида тадқиқотлар ўтказишга яхшироқ тайёрланди.

ХВИ асрда ҳам, ҳатто ХВИИ асрда ҳам Антарктида кашф этилмаган, гарчи тадқиқотчилар жуда яқинлашган бўлсалар ҳам. Сирли жанубий қитъа жамоатчилик тасаввурини ўзига жалб қилди ва кўпинча фантастик фантастика мавзусига айланди. Баъзан Терра Аустралис ғояси бугунги кунда ҳам қайта пайдо бўлади. Масалан, Терри Пратчеттнинг асарларида машҳур Дискwорлд деярли ҳеч нарса маълум бўлмаган Қарама-қарши қитъа билан мувозанатланган.

1820-йилда Антарктидани ким ва қайси экспедиция кашф этган?

Жеймс Кукнинг орқасидан, инглиз капитани Уилям Смит 1819-йил баҳорида Кейп Хорнни айланиб чиқди ва тўғри шамолни ушлаб олишга уриниб, жанубга жуда узоққа кетди. У ерда қуруқликни кўрди, лекин қирғоққа чиқмасликка қарор қилди. Эҳтимол, бу Жанубий Шетланд оролларидаги иккинчи энг катта орол бўлган Ливингстон ороли эди.

Қайтиб келгач, Уилям Смит бу кашфиётга эътибор қаратишга муваффақ бўлди, шунинг учун олти ой ўтгач, ўзи ҳам қайтиш сафарига чиқди. Бу Жанубий Шетланд оролларининг расмий кашфиёти деб ишонилади. 1820-йилдаёқ, архипелагни ўрганаётганда, Смит бошчилигидаги экспедиция қитъанинг энг шимолий қисми бўлган Антарктида ярим оролини ҳам кашф этди. Бироқ, улар биринчи бўлишмади, чунки рус денгизчилари ўша йили, атиги уч кун олдин Антарктидани кашф этдилар.

Антарктида қачон кашф этилгани ҳақидаги баҳслар

Россиянинг Антарктида экспедицияси 750 кун давом этди ва Жеймс Кукнинг Антарктидани айланиб чиқиш бўйича иккинчи саёҳати бўлди. Бироқ, бу улкан саёҳат натижалари узоқ вақт давомида Ғарб олимлари учун деярли номаълум бўлиб қолди. Ўн йил ўтгач, расмлар билан батафсил икки жилдли тавсиф нашр этилди ва фақат рус тилида. Ҳеч ким уни таржима қилмади. Фақат Германияда, яна ўн йил ўтгач, қисқа ҳисобот нашр этилди, аммо умуман олганда, европалик олимлар Антарктидани ким ва қачон кашф этгани борасида иккига бўлинишди.

Европанинг янги экспедицияларидан сўнг, рус саёҳати меросига қизиқиш пасая бошлади ва 20-асрга келиб у деярли унутилди. 1920 ва 1930-йилларда Қўшма Штатлар ва Буюк Британия Антарктидани кашф этиш ҳуқуқини даъво қилишди, ўша пайтда СССРдаги вазият илмий ва маданий алоқаларни ривожлантиришга ёрдам бермади. Аммо аста-секин Антарктидани қайси экспедиция кашф этгани масаласи сиёсий масалага айланди.

Қўшма Штатлар ташаббуси билан Антарктида ҳудудига даъво қилаётган саккизта давлат рўйхати тузилди ва СССР бу рўйхатда йўқ эди. Бу масала Бутуниттифоқ Коммунистик партияси (болшевиклар) Марказий қўмитаси даражасида кўтарилди ва 1945 йилда экспедиция материалларининг батафсил инглиз тилига таржимаси нашр этилди. Муҳаррир Скотт Полар тадқиқот институти директори Франк Дебенхем эди. У холис позицияни эгаллади ва рус тадқиқотчиларининг ютуқларини юқори баҳолади.

Ҳозирги кунда энг кенг тарқалган қараш шундаки, Антарктида рус тадқиқотчилари Лазарев ва Беллингшаузен томонидан кашф этилган қитъадир. Бироқ, илмий ҳамжамият аъзолари қитъанинг кашф этилишининг аниқ санасини изламасликни, балки бу ютуқни кўплаб тадқиқотчилар ҳисса қўшган узоқ жараён сифатида кўришни тавсия қиладилар.

Антарктидани ўрганишнинг қаҳрамонлик даври

19-аср охири ва 1917-йил оралиғида кўплаб мамлакатлар ўз кучларини Антарктидани интенсив ўрганишга бағишладилар. Нисбатан қисқа вақт ичида 10 мамлакатдан 17 та экспедиция ташкил этилди. Бу экспедициялар "Антарктидани ўрганишнинг қаҳрамонлик даври" деб номланган. Бу ном осонликча берилмади: дастлабки тадқиқотчилар машаққатли синовларга дуч келишди ва кўпчилик ҳалок бўлди. 1895-йилда бўлиб ўтган Халқаро географик конгрессни бу даврнинг бошланиши деб ҳисоблаш мумкин. Унинг резолюциясида барча мамлакатлар олимлари Арктикани ўрганишга ҳар қандай йўл билан ҳисса қўшишга чақирилди.

Қаҳрамонлик даври Адриен де Герлаче бошчилигидаги Белгия экспедицияси билан бошланди. 1897-йилда унинг "Белгиcа" кемаси музга тушиб қолди ва экипаж биринчи қишни Антарктидада ўтказишга мажбур бўлди. Қутб кечасида тайёргарликсиз ҳаёт қийинчиликларга тўла эди. Экипаж қичитқи касаллигидан азият чекди ва уларнинг кийимларини жун адёлдан тикишга тўғри келди. Ёруғлик учун керосин кам эди, шунинг учун улар қоронғида қолишга мажбур бўлишди. Кемани озод қилиш учун 13 ой керак бўлди ва охир-оқибат бир нечта одам ақлдан озди ёки вафот этди.

1989-йилда Жанубий Хочга Британия экспедицияси бўлиб ўтди. У қишки дам олишни ҳам ўз ичига олган эди, аммо у аллақачон режалаштирилган эди. Бу саёҳат чанғилар, чаналар ва чана итларидан фойдаланган биринчи саёҳат бўлди. Иштирокчилар йил давомида узлуксиз магнит ва метеорологик ўлчовларни ўтказдилар.

Роберт Скотт бошчилигидаги йирик Британия экспедицияси 1901 йилдан 1904 йилгача давом этди. Унинг жамоаси чана жамоаларидан фойдаланиб, қитъанинг ўша пайтдаги энг жанубий нуқтасига етиб борди, кўплаб географик хусусиятларни кашф этди ва харитага туширди. Бошқа нарсалар қатори, улар жанубий воҳалар ва тарихдан олдинги ўсимликларнинг қолдиқларини топдилар. Скоттнинг жамоаси аъзоларидан бири Эрнест Шаклтон 1907 йилдан 1909 йилгача Нимрод кемасида ўз экспедициясини бошқарган. У транспорт учун машина ва Манчурия пониларидан фойдаланишни режалаштирган, аммо иккала ғоя ҳам муваффақиятсиз бўлган. Шунга қарамай, бу саёҳат иштирокчилари Жанубий магнит қутбига етиб боришга муваффақ бўлишди ва Эребус тоғига биринчи бўлиб чиқишди.

Французлар Арктикага иккита кенг кўламли экспедиция уюштиришди, иккаласига ҳам Жан-Баптист Шарко бошчилик қилди. У ўз миссиясига шунчалик иштиёқли эдики, ҳатто етарли маблағ йиғиш учун оилавий коллекциясидан Фрагонард расмини ҳам сотди. Жамоа ҳозирда французча номлар билан аталган муҳим ҳудудларни ўрганиб чиқди: Лубет ўлкаси, Шарко ороли ва бошқалар.

Қаҳрамонлик даврида тадқиқотчиларнинг асосий мақсади Жанубий қутбга етиб бориш эди. Бу мақсадга 1910-йилдан 1912-йилгача Норвегия ва Буюк Британиядан рақобатдош жамоалар иштирок этган икки томонлама экспедиция давомида эришилди. Антарктида қирғоқларига Фрам кемасида етиб келган норвегиялик Роалд Амундсен биринчи бўлиб қутбга етиб келди. Терра Нова кемасидан келган Британия жамоасининг ҳикояси фожиали эди. Раҳбар Роберт Скотт ва унинг тўрт ҳамроҳи Амундсендан бир ой ўтгач Жанубий қутбга етиб келишди, аммо қайтиш сафарида бўронлар ва қаттиқ қутб қиши шароитлари уларни очлик ва совуққа дучор қилди.

ХХ ва ХХИ асрлардаги кашфиётлар ва тадқиқотлар

1930-йиллар Антарктидани ўрганишнинг "механик даври" деб номланган даврни бошлаб берди. Одамлар самолётлар ва замонавий алоқа воситаларидан фойдаланишни бошладилар, бу эса хавфларни камайтиришга ва энг бориш қийин бўлган жойларга етиб боришга ёрдам берди. Антарктиданинг 20-асрда кашф этилишининг қисқача тарихи:

• Австралиялик Ҳуберт Wилкинс 1927-йилда қитъани самолётдан ўрганиш бўйича кашшоф бўлган.
• Икки йил ўтгач, америкалик Ричард Бйрд Жанубий қутб атрофида учиб ўтди ва кейинчалик қитъани ўрганиш учун яна бир нечта экспедицияларга раҳбарлик қилди.
• Норвегиялик америкалик Финн Ронне 1947–1948 йилларда самолёт ва ит чаналарида улкан экспедиция ўтказди. У 14 000 та фотосурат олди ва қитъанинг 250 000 квадрат милини қамраб олди.
• Ҳамдўстлик Транс-Антарктика Экспедицияси (1955–1958) Антарктидани Жанубий қутб орқали кесиб ўтган биринчи экспедиция бўлди. Жамоа автомобилда саёҳат қилди.

Антарктидани ўрганишдаги энг сўнгги муҳим ютуқ яқинда, 1996-1997 йилларда қўлга киритилди. Ўшанда норвегиялик Бøрге Оусланд Антарктидани атиги 34 кун ичида ёлғиз ўзи кесиб ўтишга муваффақ бўлган. Тадқиқотчи ғайриоддий, аммо самарали транспорт усулини танлади: чанғи ва уçуртма. Бу Антарктида қандай кашф этилгани ҳақидаги ҳикояни якунлайди. Аммо шубҳасиз, энг жанубий қитъада ҳали ҳам кўплаб қизиқарли кашфиётлар мавжуд ва олимлар у ерга қайта-қайта қайтиб келишади.