Фашизм ҳақида 27 та қизиқарли факт

Фашизм 20-асрнинг бошларида пайдо бўлган сиёсий мафкура бўлиб, авторитар миллатчилик, диктаторлик раҳбарлиги ва сиёсий норозиликни бостириш билан тавсифланади. У биринчи марта Биринчи жаҳон урушидан кейин Бенито Муссолини даврида Италияда машҳурликка эришди ва кейинчалик бошқа мамлакатларга, хусусан, Адолф Гитлер даврида Германияга тарқалди. Фашизм кўпинча душманлар деб ҳисобланган бирлик орқали миллий ҳамжамиятни шакллантиришга интилади. У либерал демократияни рад этади, бунинг ўрнига иқтисодиёт, таълим ва санъат каби ҳаётнинг кўплаб жабҳаларини назорат қилувчи тоталитар давлатни ўз кучини ва миллий куч ҳақидаги тасаввурини сақлаб қолишга интилади. Бу ерда фашизм ҳақида унинг хусусиятлари, тарихий таъсири ва меросини ёритувчи 27 та қизиқарли ва маълумотли фактлар келтирилган.

1. "Фашизм" атамаси италянча "фасcио" сўзидан келиб чиққан бўлиб, қадимги Римда ҳокимият рамзи бўлган таёқчалар тўпламини англатади.
2. Бенито Муссолини 1919-йилда Италияда Фашистик партияга асос солган.
3. Муссолинининг ҳокимият тепасига келиши 1922-йилда Римга юриш билан нишонланди, бу эса қирол Виктор Эммануел ИИИ ни уни Бош вазир этиб тайинлашга олиб келди.
4. Италиядаги фашизм режим сиёсатини амалга ошириш учун ҳарбийлаштирилган отрядлар бўлган "қора кўйлак"лардан фойдаланиш билан тавсифланган.
5. Фашизм доктринаси давлатни шахс устидан, ҳукумат эса якуний назоратга эга эканлигига урғу беради.
6. 1933-йилдан 1945-йилгача Германияни бошқарган Адолф Гитлернинг Нацистлар партияси италян фашизмидан илҳомланган, аммо ирқий покликка катта эътибор қаратган.
7. Италия ва Германиядаги фашистик режимлар ўз раҳбарлари Муссолини ва Гитлер атрофида шахсга сиғинишни ривожлантирдилар.
8. Фашизм тажовузкор миллатчиликни тарғиб қилади ва кўпинча милитаризм орқали ўз ҳудудини кенгайтиришга интилади.
9. Фашистик ҳукуматларнинг иқтисодий сиёсати одатда миллий саноатни қўллаб-қувватлаш ва ҳарбий кенгайишни қўллаб-қувватлаш учун давлатнинг иқтисодиётга аралашувини ўз ичига олади.
10. Фашистик мафкура социализм, коммунизм ва демократияга очиқчасига қарши чиқади, уларни заиф ва бўлинувчи деб билади.
11. Испания фуқаролар уруши (1936-1939) генерал Франциско Франко бошчилигидаги фашистлар иштирок этган муҳим можаро бўлиб, охир-оқибат Испанияда фашистик диктатурани ўрнатди.
12. Фашистик давлатларда тарғибот муҳим рол ўйнайди, жамоатчилик фикрини назорат қилиш ва ҳукумат мафкурасини тарғиб қилиш учун ишлатилади.
13. Фашистик ҳукуматлар кўпинча норозиликни йўқ қилиш учун кенг кўламли цензура ва сўз эркинлигини бостириш билан шуғулланадилар.
14. Фашистлар Германиясидаги свастика ва Италиядаги фашизм каби рамзлардан фойдаланиш фашистик ҳаракатларда тарафдорларни бирлаштириш ва сафарбар қилиш учун кенг тарқалган.
15. Фашизм ўз кучини сақлаб қолиш ва мафкурасини тарқатиш учун оммавий ахборот воситаларини назорат қилишга ва манипуляция қилишга интилади.
16. Фашистик давлатларда ёшлар ташкилотлари болалар ва ўсмирларга режим эътиқодларини сингдириш учун ташкил этилган.
17. Фашистик Италия ва нацистлар Германияси 1936-йилда Иккинчи Жаҳон уруши пайтида яқиндан ҳамкорлик қилиб, Рим-Берлин ўқини туздилар.
18. Олти миллион яҳудий ва миллионлаб бошқа одамларнинг мунтазам равишда геноциди бўлган Холокост нацистлар режими томонидан ирқий поклик ниқоби остида амалга оширилди.
19. Иккинчи Жаҳон урушидан кейин Нюрнберг суд жараёнлари фашистлар Германиясининг асосий раҳбарларини уруш жиноятлари ва инсониятга қарши жиноятлар учун жавобгарликка тортиш учун ўтказилди.
20. Муссолини режими 1943-йилда ағдарилди ва у 1945-йилда италян партизанлари томонидан қатл этилди.
21. Фашизм бутун дунё бўйлаб, жумладан, Япония, Бразилия ва Аргентинада бошқа авторитар ҳаракатларга таъсир кўрсатди.
22. Иккинчи Жаҳон урушида Ахис кучларининг мағлубияти дунёнинг кўп қисмида фашизмнинг сиёсий мафкура сифатида обрўсизлантирилишига олиб келди.
23. Турли мамлакатларда фашистик тамойилларни тиклашга уринаётган неофашист ва неонацист гуруҳлар пайдо бўлди.
24. Фашистик давлатларда таълим танқидий фикрлашни бостириш билан бирга миллат ва унинг етакчисини улуғлаш учун ишлатилади.
25. Фашистик архитектура куч ва доимийликни этказишга қаратилган бўлиб, кўпинча улкан, таъсирчан биноларни ўз ичига олган.
26. Иқтисодий ўзини ўзи таъминлаш ёки аутаркия фашистик иқтисодий сиёсатнинг мақсади бўлиб, хорижий мамлакатларга қарамликни камайтиришга интилади.
27. Иккинчи жаҳон урушидаги мағлубиятга қарамай, фашизмни ўрганиш экстремал миллатчилик ва авторитаризмнинг хавфларини тушунишда долзарблигича қолмоқда.

Фашизмнинг ХХ асрга таъсири чуқур бўлиб, кенг кўламли азоб-уқубатлар, урушлар ва геноцидга олиб келди. Унинг авторитаризм, тажовузкор миллатчилик ва норозиликни бостиришга урғу бериши экстремистик мафкуралар келтириб чиқарадиган хавф ҳақида огоҳлантирувчи ҳикоя бўлиб хизмат қилади. ХХ асрдаги фашистик давлатлар деярли йўқ бўлиб кетган бўлса-да, келажакда шунга ўхшаш мафкураларнинг қайта тикланишига қарши туришда фашизмни ўрганиш жуда муҳимдир. Фашизмнинг хусусиятлари, тарихи ва оқибатларини тушуниш демократияни ривожлантириш ва ўтмишдаги ваҳшийликларнинг такрорланишининг олдини олишда жуда муҳимдир.