Энрико Ферми ҳақида 28 та қизиқарли факт

Кўпинча 20-асрнинг энг муҳим физикларидан бири сифатида тан олинган Энрико Ферми назарий ва экспериментал физика соҳаларига улкан ҳисса қўшди. 1901-йил 29-сентябрда Италиянинг Рим шаҳрида туғилган Фермининг иши атом даврига асос солди ва унга илмий буюклар қаторидан жой олди. Унинг ақл-заковати ва қизиқувчанлиги уни ядро ва заррачалар физикаси соҳаларини ўрганишга ундади, бу эса фан ва жамият учун чуқур аҳамиятга эга бўлган кашфиётларга олиб келди. Фермининг мероси нафақат унинг илмий ютуқларида, балки физиклар авлодига ўқитувчи ва устоз сифатидаги ролида ҳамдир. Энрико Фермининг ҳаёти ва фанга қўшган ҳиссасини таъкидлайдиган 28 та қизиқарли ва маълумотли фактлар.

1. Энрико Ферми 1938-йилда нейтрон нурланиши натижасида ҳосил бўлган янги радиоактив элементларнинг мавжудлигини намойиш этгани учун физика бўйича Нобел мукофотига сазовор бўлди.
2. У ядровий реакторни ривожлантиришда асосий шахслардан бири.
3. Ферми биринчи атом бомбаларини ишлаб чиққан АҚШ ҳукуматининг тадқиқот лойиҳаси бўлган Манхеттен лойиҳасида муҳим рол ўйнади.
4. Атом рақами 100 бўлган элемент фермий унинг шарафига номланган.
5. Фермининг физикага қўшган биринчи катта ҳиссаси ҳозирда Ферми-Дирак статистикаси деб номланувчи статистик усулнинг ривожланиши бўлди.
6. У Ферми Парадокси деб номланган тамойилни кашф этди ва ердан ташқари цивилизациялар мавжудлигига оид далилларнинг йўқлигини шубҳа остига қўйди.
7. Ҳақиқий маълумотлар кам ёки умуман бўлмаган ҳолда яхши тахминий ҳисоб-китобларни амалга оширишни ўз ичига олган "Ферми муаммоси" унинг ажойиб муаммоларни ечиш қобилиятини намойиш этади.
8. 1934-йилда Ферми ядровий бўлинишни кашф этишга олиб келган тажрибалар ўтказди, гарчи бу атаманинг ўзи кейинчалик пайдо бўлган бўлса ҳам.
9. Ферми жамоаси Чикаго университетининг Стагг Фиелд трибуналари остида дунёдаги биринчи ядровий реактор - Чиcаго Пиле-1 ни яратди.
10. Реактор 1942-йил 2-декабрда биринчи бошқариладиган ядро занжири реакциясини белгилаб, жуда муҳим ҳолатга келди.
11. Ферми 1938-йилда қисман Бенито Муссолинининг фашистик режими ва яҳудий хотинига таҳдид солган ирқий қонунлардан қочиш учун Қўшма Штатларга ҳижрат қилди.
12. У Манхеттен лойиҳасида ишлашдан олдин Колумбия университетида профессорлик лавозимида ишлаган.
13. Ферми Рим университетидаги ҳамкасблари томонидан "Папа" номи билан танилган, бу лақаб унинг физика бўйича олий обрўсини кўрсатган.
14. Унинг назарий физикага қўшган ҳиссалари орасида бета парчаланиши бўйича ишлар, заиф ўзаро таъсир тушунчасини жорий этиш киради.
15. Ферми шунингдек, иштиёқли алпинист ва Италия Алп Клуби аъзоси эди.
16. Физика соҳасидаги улкан ишларига қарамай, Ферми камтарин ва очиқкўнгил хулқ-атворини сақлаб қолди.
17. Ферми 1954-йил 28-ноябрда Иллинойс штатининг Чикаго шаҳрида ошқозон саратонидан вафот этди.
18. Энрико Ферми мукофоти 1956-йилда АҚШ ҳукумати томонидан таъсис этилган бўлиб, ядро энергетикаси соҳасидаги умрбод ютуқлар учун берилади.
19. Ферми назария тузиш ва тажрибалар ўтказишнинг ноёб қобилиятига эга эди, бу унинг даражасидаги физиклар орасида камдан-кам учрайдиган ҳолат эди.
20. У атом энергиясини ривожлантиришга қўшган ҳиссаси учун вафотидан сўнг Қўшма Штатлардаги энг юқори фуқаролик мукофоти - "Хизматлари учун" медали билан тақдирланган.
21. Фермининг квант назарияси ва заррачалар физикаси бўйича ишлари квант механикаси ва стандарт модел бўйича келажакдаги тадқиқотлар учун замин яратди.
22. У Қироллик Жамияти, Миллий Фанлар Академияси ва бошқа нуфузли илмий ташкилотларнинг аъзоси эди.
23. Ферми тажрибаларга амалий ёндашуви билан машҳур эди ва кўпинча ўзининг тажриба аппаратини яратган.
24. Унинг ўқитувчилик мероси Чикаго университетидаги Энрико Ферми институти орқали давом этмоқда.
25. Ферми 1928-йилда турмуш қурган рафиқаси Лаура Капондан икки фарзанд кўрди.
26. Юқори энергияли заррачалар физикасига ихтисослашган АҚШ миллий лабораторияси Фермилаб унинг номи билан аталган.
27. Фермининг физикага қизиқиши 14 ёшида лотин тилида 900 саҳифали физика китобини топиб олганида пайдо бўлган.
28. Кўплаб мукофот ва фахрий унвонларга қарамай, Ферми бутун умри давомида тадқиқот ва ўқитишга эътибор қаратди.

Энрико Фермининг физикага қўшган ҳиссаси беқиёс бўлиб, ўнлаб йиллар давомида илмий тадқиқотлар ва технологиялар йўналишига таъсир кўрсатди. Унинг мероси илмий ютуқларидан ташқари, устоз ва ўқитувчи сифатидаги ролига ҳам тааллуқли бўлиб, унинг изидан борган сон-саноқсиз физикларга илҳом бағишлайди. Фермининг иши назарий ва амалий физиканинг пойдевори бўлиб қолмоқда, бу унинг ақл-заковатининг ғайриоддий кенглиги ва чуқурлигини акс эттиради. Назария ва тажриба ўртасидаги тафовутни бартараф этиш қобилияти уни фаннинг ҳақиқий гигантларидан бири сифатида белгилайди.