Етти йиллик уруш ҳақида 26 та қизиқарли факт

Кўпинча биринчи глобал можаро сифатида таърифланган Етти йиллик уруш 1756 ва 1763 йиллар оралиғида бўлиб ўтган йирик уруш эди. Унда ўша даврнинг кўпгина буюк давлатлари иштирок этган ва Европа, Шимолий Америка, Марказий Америка, Ғарбий Африка қирғоқлари, Ҳиндистон ва Филиппинга таъсир кўрсатган. Бу уруш ўзининг кўлами ва келажакдаги глобал можаролар учун замин яратгани учун ҳақиқий Биринчи Жаҳон уруши деб номланган. Иттифоқларнинг мураккаблиги ва кенг қамровли жанг майдонлари уни тарихий тадқиқотларнинг қизиқарли мавзусига айлантиради. Етти йиллик уруш ҳақидаги унинг аҳамияти ва замонавий дунёнинг шаклланишига кенг таъсирини таъкидлайдиган 26 та қизиқарли ва маълумотли фактлар.

1. Етти йиллик уруш иккита асосий коалиция ўртасида олиб борилди: бир томонда Буюк Британия, Португалия , Пруссия ва баъзи Германия давлатлари, иккинчи томонда эса Франция, Испания, Австрия, Россия ва Швеция.
2. Уруш Шимолий Америка ва Ҳиндистондаги низолар туфайли бошланди, бу ҳудудларда Франция ҳам, Буюк Британия ҳам ўз мустамлакаларини кенгайтиришга интилган.
3. Бу уруш Қўшма Штатлар ва Канадада Франция ва Ҳиндистон уруши сифатида танилган бўлиб, Шимолий Америкадаги можарога қаратилган.
4. 1757-йилда урушнинг бир қисми бўлган Плассей жанги Ҳиндистонда Британия ҳукмронлигининг бошланишини белгилаб берди.
5. Уруш расман 1756-йилда Буюк Британиянинг Францияга қарши уруш эълон қилиши билан бошланган, аммо можаролар бундан олдинроқ бошланган эди.
6. Пруссия қироли Фридрих ИИ 1756-йилда Саксонияга бостириб кирди, бу урушни Европага кенгайтирди ва кўпинча унинг бошланғич нуқтаси ҳисобланади.
7. 1763-йилда имзоланган Париж шартномаси Етти йиллик урушга чек қўйди. Бу муҳим ҳудудий ўзгаришларга олиб келди, жумладан, Буюк Британиянинг Канада ва Флорида устидан назоратни қўлга киритиши.
8. Уруш биринчи глобал Британия империясининг пайдо бўлишига олиб келди, чунки Британия дунёдаги етакчи мустамлакачи кучга айланди.
9. Урушнинг молиявий қийинчиликлари Франция инқилобига олиб келган иқтисодий шароитларга таъсир кўрсатди.
10. Ғолиб томонда бўлишига қарамай, уруш пайтида Буюк Британиянинг миллий қарзи деярли икки баравар ошди.
11. Россия урушнинг ўртасида император Елизавета вафотидан ва Пруссия қироли Фредерик ИИ га қойил қолган Пётр ИИИ тахтга ўтирганидан кейин томонларини алмаштирди.
12. Уруш натижалари 1763-йилги Қироллик декларациясининг имзоланишига таъсир кўрсатди, бу декларация Британиянинг янги Шимолий Америка империясини ташкил этиш ва ғарбий чегарада савдо, аҳоли пунктлари ва ер сотиб олишни тартибга солиш орқали тубжой америкаликлар билан муносабатларни барқарорлаштиришга қаратилган эди.
13. Етти йиллик урушда партизанлар уруши тактикасининг биринчи қўлланилиши, айниқса Британия-Америка мустамлакачилари томонидан кузатилди.
14. Уруш Америка инқилобий урушига олиб келган асосий омиллардан бири ҳисобланади, чунки инглизлар уруш қарзини тўлаш учун Америка мустамлакаларига солиқ солишга ҳаракат қилишган.
15. Пруссия уруш пайтида бир неча бор мағлубиятга учраган, аммо "Бранденбург хонадонининг мўъжизаси" туфайли қутқарилган, бу ерда Россия императорининг ўлими каби кутилмаган ҳолатлар вазиятни уларнинг фойдасига ўзгартирган.
16. Уруш 1757-йилда Россбах жангида содир бўлди, унда Пруссия қироли Фридрих ИИ анча катта француз-австрия армиясини мағлуб этди ва ўзининг ҳарбий даҳосини намойиш этди.
17. Уруш Кариб денгизигача чўзилди, у ерда Британия Франциянинг Мартиника, Гваделупа ва Сент-Люсия оролларини босиб олди.
18. Уруш Африка қул савдосига ҳам жиддий таъсир кўрсатди, айниқса, Буюк Британия томонидан Сенегалнинг француз мустамлакасини босиб олиш орқали.
19. Урушнинг денгиз жанглари ХХ асргача давом этган Британия денгиз устунлигини тасдиқлади.
20. Уруш тугаганидан сўнг, Британия Флорида ва Гавана эвазига Филиппинни Испанияга қайтариб берди.
21. Бу можаро ҳарбий тактика ва технологияларда, жумладан, енгил пиёда аскарлар ва янги қамал техникаларидан фойдаланишда сезиларли ўзгаришларга олиб келди.
22. Урушнинг оқибатлари кўплаб Европа давлатларини солиқларни оширишга мажбур қилди, бу эса аҳолиси орасида кенг норозиликка олиб келди.
23. Уруш ўнлаб йиллар давомида Европа дипломатик муносабатларига таъсир кўрсатди ва келажакдаги можаролар учун замин яратди.
24. Урушнинг якуни Европа кучлари мувозанатида ўзгаришни кўрсатди, Буюк Британия глобал миқёсда ҳукмрон кучга айланди ва Франция қасос олишга ҳаракат қилди, бу эса кейинги можароларга олиб келди.
25. Бу Жан-Жак Руссо ва Вольтернинг асарларини ўз ичига олган йирик фалсафий ва сиёсий фикрларга илҳом берди.
26. Етти йиллик урушнинг кенг географик кўлами уни бир нечта қитъалар ва океанлардаги жангларни ўз ичига олган глобал миқёсда олиб борилган биринчи можаролардан бирига айлантиради.

Етти йиллик уруш жаҳон тарихида 18-асрнинг сиёсий ва мустамлакачилик манзарасини ўзгартирган муҳим воқеа бўлди. Унинг оқибатлари бутун дунёда сезилиб, Европа, Шимолий Америка, Осиё ва Африкадаги тарих йўналишига таъсир кўрсатди. Уруш нафақат Британия империясининг глобал куч сифатида юксалишини белгилаб берди, балки Америка инқилоби ва Франция инқилоби каби келажакдаги можаролар учун ҳам уруғ сепди. Етти йиллик урушнинг мураккаблиги ва глобал таъсири уни тарихчилар ва тарих ихлосмандлари учун қизиқарли мавзуга айлантиради, глобал куч динамикаси ва уруш моҳияти ҳақида тушунча беради.