Navro‘z bayrami va bahorgi tengkunlik kuni

O‘zbekistonda bahor kelishi bilan tabiat uyg‘onishning eng muhim va qadimiy bayrami – Navro‘z bayramiga qizg‘in hozirlik ko‘rilmoqda. Bayram 21 martga to‘g‘ri keladi - bahorgi tengkunlik kuni. Aynan shu kunda, kun va tun tenglashganda, yangi quyosh tsikli, yangi astronomik yil va tabiatning uyg‘onish vaqti boshlanadi.

O‘zbekistonda bahor ancha erta kelishiga qaramay, ko‘pincha fevral oyida mahallada butun hovli bilan ulkan dasturxon atrofida yig‘ilish va bahorning bu asosiy bayramini shovqin-suron bilan nishonlash ajoyib an’anaga aylangan.Ko‘p ming yillar davomida bu kun ko‘plab Sharq xalqlari uchun juda muhim bo‘lib qoldi, chunki u nafaqat qishloq xo‘jaligi yilining boshlanishini, balki tabiatning, insonning, uning qalbi va qalbining yangilanishini, kengroq ma'noda - yangi hayotning boshlanishini ham anglatadi.

O‘z ildizi, urf-odatlariga juda sezgir bo‘lgan O‘zbekistonda bu bayramga alohida ahamiyat beriladi. Bayram boshlanishiga ikki hafta qolganda mamlakatimiz bo‘ylab umumxalq senarliklari – hasharlar o‘tkazilmoqda.

Hovli va ko‘chalar obodonlashtirilib, ko‘chatlar o‘tqazilmoqda, qushlar uchun oziqlantiruvchilar barpo etilmoqda, ekin ekish va qishki dam olishdan so‘ng dalalar ochilmoqda.Har bir o‘zbekistonlik bu kunni intiqlik bilan kutadi, chunki Navro‘z bayramida yangi imkoniyatlar ochiladi, ezgu orzular ro‘yobga chiqadi, o‘ylangan rejalar amalga oshadi, deb ishoniladi

Bayram tarixi

Navro‘z bayrami ancha qadimiy tarixga ega. Navro‘z ilk bor Xurosonda (hozirgi Eron) uch ming yil avval paydo bo‘lgan va vaqt o‘tishi bilan u G‘arbiy va Markaziy Osiyoning qo‘shni davlatlariga ham tarqalgan. Va bu bayram o‘z-o‘zidan paydo bo‘lmagan, balki faqat tabiatning o‘z xohishi bilan paydo bo‘lgan.Navroʻz birinchi marta 6—6-asrlarda Ahamoniylar davrida davlat maqomini olgan.

Eramizdan avvalgi qishloq xo‘jaligi marosimidan tabiat va Quyoshni chuqur hurmat qiladigan va unga sig‘inadigan zardushtiylarning asosiy bayramiga aylandi.Hatto qadimgi yunon tarixchisi Strabon ham ushbu noyob bayram haqida shunday yozgan: "Eng qadimiy, qadim zamonlarda va hozirgi kungacha Mesopotamiya (Sirdaryo va Amudaryo) aholisi shu kuni Olovlar ibodatxonasiga yig‘ilishadi. Bu eng hurmatli bayram bo‘lib, savdogarlar do‘konlarini yopganda, hunarmandlar ishlashni to‘xtatganda, hamma o‘yin-kulgi qiladi, o‘sha olov bilan bir-birlarini siylaydi va bir-birlariga tegadi".
O‘zining aniq noislomiy ildizlarga ega bo‘lishiga qaramay, bugungi kunda Navro‘z bayrami milliy bayram bo‘lib, qadimiy urf-odatlar va rang-barang marosimlarga boy o‘zbeklarning asosiy milliy urf-odatlaridan biridir.

2009 yilda esa bu noodatiy bayram YuNESKO madaniy merosi ro‘yxatiga kiritildi va oradan bir yil o‘tib BMT Bosh Assambleyasi 21 martni “Xalqaro Navro‘z kuni” deb e’lon qildi.

Sumalak Navro‘z bayramining asosiy taomidir

Mashhur o‘zbek qo‘shig‘ida: “Men bir sumalak toshini topdim va u bilan bir parcha quyosh...” deyiladi. O‘zbekistonda sumalak bu noyob bayramning asosiy taomi va an'anasi hisoblanadi.
Sumalakning kelib chiqishi haqida qadimiy rivoyat bor. Bu Jeyhun daryosi sohilidagi kichik bir qishloqda yashovchi yetti farzandning onasi, beva ayolning hikoyasi bilan bog‘liq. Og‘ir yillardan birida oilaning oziq-ovqat zahiralari butun qishga to‘g‘ri kelmadi va ular och qolishga majbur bo‘ldilar.

Kichkina bolalar onalarining nima uchun ovqat bermayotganini tushuna olmadilar va yig‘lab, ovqat so‘rashdi. Farzandlarining kundan-kunga ochlikdan zaiflashib borayotganini kuzatish ayol uchun og‘riqli va qayg‘uli edi. Bolalar to‘liq holdan toygan, hatto o‘rnidan turolmay qolganida, bechora ayol ularning azobini qandaydir yengillashtirish maqsadida, endigina mazali taom pishirmoqchi ekanini aytdi.

So‘ng ulardagi eng katta qozonni chiqarib, ichiga suv quydi va ombordan unib chiqqan bug‘doyni qazib olib, uni ham qozonga solib qo‘ydi. Pivoni aralashtira boshlaganida, u bolalarga qarab jilmayib qo‘ydi va taom juda mazali tayyorlanayotganini, tez orada dasturxonga o‘tirish mumkinligini aytdi. Bolalardan biri undan qancha kutish kerakligini so‘rasa, u yana bir oz ko‘proq go‘sht qo‘shib, yaxshilab pishirish kerakligini aytadi. Bu gaplarni aytarkan, bolalar go‘sht deb o‘ylashsin va kutishda davom etishsin, deb qozonga tosh otdi.

Bu kun bo‘yi va tun bo‘yi davom etdi va ertalab u bir necha daqiqa uxlab qoldi, u ertasi kuni ertalab qozonni ochganda ham hayratda qoldi, chunki uning yuzasida qanotlarga o‘xshash g‘alati naqshlar ko‘rinib turardi. Bechora ayol uxlab yotganida ularning uyiga farishtalar tashrif buyurishganini, u taslim bo‘lmagani, bolalarning ko‘chaga chiqishiga ruxsat bermagani uchun uning qozonini kuch-quvvat, ruhga quvvat beruvchi g‘ayrioddiy taomlar bilan to‘ldirishganini tushundi.

Ayol bolalarini ovqatlantirdi, so‘ng qo‘shnilariga sumalak tarqata boshladi, ular ham ochlikdan qiynalayotgan edi. Ko‘p o‘tmay, hamma ayolning harakatlarini takrorlay boshladi va ular ham mazali sumalak oldilar, ular darhol bir-birlari bilan baham ko‘rishdi, bu esa ularga o‘sha och vaqtdan omon qolish imkonini berdi. Mana shunday qadimiy afsona hayotga kirib, Navro‘zning eng qiziqarli an’analaridan biriga aylandi.

Bu noziklikni tayyorlash mashaqqatli, ammo sharafli ish bo‘lib, kimdir bug‘doyni o‘stiradi, o‘rim-yig‘imdan keyin uni yuvadi va maydalaydi, kimdir bug‘doy sharbatini siqib chiqaradi, kimdir shag‘al va toshlarni qidiradi, kimdir raqsga tushadi va raqsga tushadi, ba'zilari esa doimiy ravishda o‘tinni olovga tashlaydi - asosiysi bu jarayonda ishtirok etishdir.

Sumalakni bir kechada tayyorlab, aralashtirib bo‘lgach, ustiga yopilib, olti-etti soat “dam olish”ga ruxsat beriladi. Keyin jarayonning eng qiziqarli qismi keladi - qopqoqni olib tashlash. Aytishlaricha, sumalak yuzasida hosil bo‘lgan naqsh kelgusi yil ramzidir.Butun mahalla, asosan, xotin-qizlar ulkan qozon atrofida to‘planishadi: davra bo‘lib o‘tirishadi, qo‘shiq aytishadi, zavqlanishadi, har biri o‘z navbatini kutib sumalak qo‘zg‘atadi.

Ertalab qo‘ni-qo‘shni, qarindosh-urug‘, tanish-bilishlarga iliq holda sumalak tarqatiladi. Sumalak tatib ko‘rayotganda tilak bildirish kerak. Agar kimdir toshga duch kelsa, omad unga hamroh bo‘ladi, deb ishoniladi.Navro‘z mehr-oqibat va mehmondo‘stlik ramzidirNavro‘z juda yorqin bayramdir.

Bu kunda haqoratlarni kechirish, yaqinlar bilan janjallashmaslik, kambag‘al va muhtojlarga yordam berish odat tusiga kiradi. Yana bir yaxshi belgi - bu muloyimlik va mehmondo‘stlik. Masalan, bugungi kunda sumalak tayyorlangach, darhol qo‘ni-qo‘shni va tanish-bilishlarga tarqatish odati saqlanib qolgan.

Yaxshilik va saxovat kelajakda omad va farovonlik olib keladi.Bu kuni uy bekalari sumalakdan tashqari ko‘katlardan samsa, nisholda – tuxum oqidan tayyorlangan shirin desert, turli shirinliklar va albatta palov tayyorlaydilar. Bugun o‘zbek dastraxoni faxrlanayotgan to‘kin-sochinlik xonadonga qanchalik mehnat, mehr-oqibat, mustahkam iymon keltirayotganining tasdig‘idir.

Navro‘zda do‘stlarni ziyorat qilish yoki ommaviy tantanalarda qatnashish odat tusiga kiradi. Ular, ayniqsa, kichik shahar va qishloqlarda qiziqarli bo‘lib, u yerda an’anaviy festivallarda qatnashish, milliy ansambllar chiqishlari, uloq ko‘pkari musobaqalari, jang san’atlarini tomosha qilish, xalq yarmarkalariga tashrif buyurish, eng mazali taomlarni tatib ko‘rish mumkin.