Наврўз байрами ва баҳорги тенгкунлик куни

Ўзбекистонда баҳор келиши билан табиат уйғонишнинг энг муҳим ва қадимий байрами – Наврўз байрамига қизғин ҳозирлик кўрилмоқда. Байрам 21 мартга тўғри келади - баҳорги тенгкунлик куни. Айнан шу кунда, кун ва тун тенглашганда, янги қуёш цикли, янги астрономик йил ва табиатнинг уйғониш вақти бошланади.

Ўзбекистонда баҳор анча эрта келишига қарамай, кўпинча феврал ойида маҳаллада бутун ҳовли билан улкан дастурхон атрофида йиғилиш ва баҳорнинг бу асосий байрамини шовқин-сурон билан нишонлаш ажойиб анъанага aylangan.Koъп минг йиллар давомида бу кун кўплаб Шарқ халқлари учун жуда муҳим бўлиб қолди, чунки у нафақат қишлоқ хўжалиги йилининг бошланишини, балки табиатнинг, инсоннинг, унинг қалби ва қалбининг янгиланишини, кенгроқ маънода - янги ҳаётнинг бошланишини ҳам англатади.

Ўз илдизи, урф-одатларига жуда сезгир бўлган Ўзбекистонда бу байрамга алоҳида аҳамият берилади. Байрам бошланишига икки ҳафта қолганда мамлакатимиз бўйлаб умумхалқ сенарликлари – ҳашарлар ўтказилмоқда.

Ҳовли ва кўчалар ободонлаштирилиб, кўчатлар ўтқазилмоқда, қушлар учун озиқлантирувчилар барпо этилмоқда, экин экиш ва қишки дам олишдан сўнг далалар ochilmoqda.Har бир ўзбекистонлик бу кунни интиқлик билан кутади, чунки Наврўз байрамида янги имкониятлар очилади, эзгу орзулар рўёбга чиқади, ўйланган режалар амалга ошади, деб ишонилади
Байрам тарихи

Наврўз байрами анча қадимий тарихга эга. Наврўз илк бор Хуросонда (ҳозирги Эрон) уч минг йил аввал пайдо бўлган ва вақт ўтиши билан у Ғарбий ва Марказий Осиёнинг қўшни давлатларига ҳам тарқалган. Ва бу байрам ўз-ўзидан пайдо бўлмаган, балки фақат табиатнинг ўз хоҳиши билан пайдо бўлган.Наврўз биринчи марта 6—6-асрларда Аҳамонийлар даврида давлат мақомини олган.

Эрамиздан аввалги қишлоқ хўжалиги маросимидан табиат ва Қуёшни чуқур ҳурмат қиладиган ва унга сиғинадиган зардуштийларнинг асосий байрамига айланди.Ҳатто қадимги юнон тарихчиси Страбон ҳам ушбу ноёб байрам ҳақида шундай ёзган: "Энг қадимий, қадим замонларда ва ҳозирги кунгача Месопотамия (Сирдарё ва Амударё) аҳолиси шу куни Оловлар ибодатхонасига йиғилишади. Бу энг ҳурматли байрам бўлиб, савдогарлар дўконларини ёпганда, ҳунармандлар ишлашни тўхтатганда, ҳамма ўйин-кулги қилади, ўша олов билан бир-бирларини сийлайди ва бир-бирларига тегади".

Ўзининг аниқ ноисломий илдизларга эга бўлишига қарамай, бугунги кунда Наврўз байрами миллий байрам бўлиб, қадимий урф-одатлар ва ранг-баранг маросимларга бой ўзбекларнинг асосий миллий урф-одатларидан биридир.

2009 йилда эса бу ноодатий байрам ЮНEСКО маданий мероси рўйхатига киритилди ва орадан бир йил ўтиб БМТ Бош Ассамблеяси 21 мартни “Халқаро Наврўз куни” деб эълон қилди.

Сумалак Наврўз байрамининг асосий таомидир

Машҳур ўзбек қўшиғида: “Мен бир сумалак тошини топдим ва у билан бир парча қуёш...” дейилади. Ўзбекистонда сумалак бу ноёб байрамнинг асосий таоми ва анъанаси ҳисобланади.
Сумалакнинг келиб чиқиши ҳақида қадимий ривоят бор. Бу Жейҳун дарёси соҳилидаги кичик бир қишлоқда яшовчи етти фарзанднинг онаси, бева аёлнинг ҳикояси билан боғлиқ. Оғир йиллардан бирида оиланинг озиқ-овқат заҳиралари бутун қишга тўғри келмади ва улар оч қолишга мажбур бўлдилар.

Кичкина болалар оналарининг нима учун овқат бермаётганини тушуна олмадилар ва йиғлаб, овқат сўрашди. Фарзандларининг кундан-кунга очликдан заифлашиб бораётганини кузатиш аёл учун оғриқли ва қайғули эди. Болалар тўлиқ ҳолдан тойган, ҳатто ўрнидан туролмай қолганида, бечора аёл уларнинг азобини қандайдир енгиллаштириш мақсадида, эндигина мазали таом пиширмоқчи эканини айтди.

Сўнг улардаги энг катта қозонни чиқариб, ичига сув қуйди ва омбордан униб чиққан буғдойни қазиб олиб, уни ҳам қозонга солиб қўйди. Пивони аралаштира бошлаганида, у болаларга қараб жилмайиб қўйди ва таом жуда мазали тайёрланаётганини, тез орада дастурхонга ўтириш мумкинлигини айтди. Болалардан бири ундан қанча кутиш кераклигини сўраса, у яна бир оз кўпроқ гўшт қўшиб, яхшилаб пишириш кераклигини айтади. Бу гапларни айтаркан, болалар гўшт деб ўйлашсин ва кутишда давом этишсин, деб қозонга тош отди.

Бу кун бўйи ва тун бўйи давом этди ва эрталаб у бир неча дақиқа ухлаб қолди, у эртаси куни эрталаб қозонни очганда ҳам ҳайратда қолди, чунки унинг юзасида қанотларга ўхшаш ғалати нақшлар кўриниб турарди. Бечора аёл ухлаб ётганида уларнинг уйига фаришталар ташриф буюришганини, у таслим бўлмагани, болаларнинг кўчага чиқишига рухсат бермагани учун унинг қозонини куч-қувват, руҳга қувват берувчи ғайриоддий таомлар билан тўлдиришганини тушунди.

Аёл болаларини овқатлантирди, сўнг қўшниларига сумалак тарқата бошлади, улар ҳам очликдан қийналаётган эди. Кўп ўтмай, ҳамма аёлнинг ҳаракатларини такрорлай бошлади ва улар ҳам мазали сумалак олдилар, улар дарҳол бир-бирлари билан баҳам кўришди, бу эса уларга ўша оч вақтдан омон қолиш имконини берди. Мана шундай қадимий афсона ҳаётга кириб, Наврўзнинг энг қизиқарли анъаналаридан бирига айланди.

Бу нозикликни тайёрлаш машаққатли, аммо шарафли иш бўлиб, кимдир буғдойни ўстиради, ўрим-йиғимдан кейин уни ювади ва майдалайди, кимдир буғдой шарбатини сиқиб чиқаради, кимдир шағал ва тошларни қидиради, кимдир рақсга тушади ва рақсга тушади, баъзилари эса доимий равишда ўтинни оловга ташлайди - асосийси бу жараёнда иштирок этишдир.

Сумалакни бир кечада тайёрлаб, аралаштириб бўлгач, устига ёпилиб, олти-этти соат “дам олиш”га рухсат берилади. Кейин жараённинг энг қизиқарли қисми келади - қопқоқни олиб ташлаш. Айтишларича, сумалак юзасида ҳосил бўлган нақш келгуси йил рамзидир.Бутун маҳалла, асосан, хотин-қизлар улкан қозон атрофида тўпланишади: давра бўлиб ўтиришади, қўшиқ айтишади, завқланишади, ҳар бири ўз навбатини кутиб сумалак қўзғатади.

Эрталаб қўни-қўшни, қариндош-уруғ, таниш-билишларга илиқ ҳолда сумалак тарқатилади. Сумалак татиб кўраётганда тилак билдириш керак. Агар кимдир тошга дуч келса, омад унга ҳамроҳ бўлади, деб ишонилади.Наврўз меҳр-оқибат ва меҳмондўстлик рамзидирНаврўз жуда ёрқин байрамдир.

Бу кунда ҳақоратларни кечириш, яқинлар билан жанжаллашмаслик, камбағал ва муҳтожларга ёрдам бериш одат тусига киради. Яна бир яхши белги - бу мулойимлик ва меҳмондўстлик. Масалан, бугунги кунда сумалак тайёрлангач, дарҳол қўни-қўшни ва таниш-билишларга тарқатиш одати сақланиб қолган.

Яхшилик ва саховат келажакда омад ва фаровонлик олиб keladi.Bu куни уй бекалари сумалакдан ташқари кўкатлардан самса, нишолда – тухум оқидан тайёрланган ширин десерт, турли ширинликлар ва албатта палов тайёрлайдилар. Бугун ўзбек дастрахони фахрланаётган тўкин-сочинлик хонадонга қанчалик меҳнат, меҳр-оқибат, мустаҳкам иймон келтираётганининг тасдиғидир.

Наврўзда дўстларни зиёрат қилиш ёки оммавий тантаналарда қатнашиш одат тусига киради. Улар, айниқса, кичик шаҳар ва қишлоқларда қизиқарли бўлиб, у ерда анъанавий фестивалларда қатнашиш, миллий ансамбллар чиқишлари, улоқ кўпкари мусобақалари, жанг санъатларини томоша қилиш, халқ ярмаркаларига ташриф буюриш, энг мазали таомларни татиб кўриш мумкин.