Zahiriddin Muhammad Bobur haqida nimalarni bilishingiz kerak

Zahiriddin Muhammad Bobur — buyuk oʻzbek shoiri, mutafakkiri, tarixchi va davlat arbobi; Boburiylar sulolasi va imperiyasining asoschisi. Boburning ilmiy asarlari ichida aruzning sharqiy metrikalari nazariyasini tadqiq qiluvchi «Aruz haqida risola» (1523—25) alohida oʻrin tutadi. 1521-yilda u “Mubayyin” falsafiy-diniy asarini yozgan va unda islom shariatining 5 asosini bayon qilgan.

Zahiriddin Muhammad Bobur 1483-yil 14-fevralda Andijon shahrida Farg‘ona hukmdorining o‘g‘li, Temurning nabirasi bo‘lib tug‘ilgan. 1494-yilda Bobur Fargʻona hukmdori boʻldi, 1526-yilda esa Hindistonda markazlashgan Boburiylar davlatiga asos soldi (jahon tarixida u “buyuk moʻgʻullar imperiyasi” nomi bilan kirgan), bu davlat Hindistonni inglizlar bosib olguncha (1848-yil) davom etdi. 1530 yil 26 dekabrda Agra shahrida vafot etdi.

Boburning she’riy merosi serqirra va boy. Lirik asarlar Kobul devonida (1519), soʻngra Hindiston devonida (1529—30) toʻplangan. Sharq lirikasining 10 dan ortiq janrlarida she’rlar yozgan. She’rlarida uning shaxsiy hayoti, muhiti, tarixiy voqealar aks etgan. Bobur she’riyatining asosini ishq va lirik mazmundagi misralar tashkil etadi. Shoirning mahorati o‘ziga xos adabiy uslubda, turkiy tilning eng ifodali vositalaridan mohirona foydalanishda namoyon bo‘ladi.

Uning she’rlarida o‘sha davrning tarixiy voqealari, shaxsiy hayoti, muhiti, insonga, dinga, urf-odat va axloqqa bo‘lgan munosabati real tarzda aks ettirilgan.

Aytish mumkinki, Bobur she’rlari shoirning tarjimai holi bo‘lib, unda teran tuyg‘ular she’riy tilda ifodalangan, hayotiy holatlar bilan to‘qnashuv natijasida yuzaga kelgan kechinmalar mahorat bilan tasvirlangan.

Bobur she’riyatining asosini ishq va lirik mazmundagi misralar tashkil etadi. Uning ijodidagi muhim jihatlardan biri chinakam insoniy, dunyoviy, haqiqiy muhabbatni tarannum etishdir. Shoir lirikasi Alisher Navoiyning ilhomlangan she’riyati bilan sug‘orilgan. U o‘zining g‘azal va ruboiylarida ishq, do‘stlik, go‘zallikka intilish kabi insoniy munosabatlar masalalarini ko‘taradi. Shoir dunyoviy ishqni eng oliy insoniy qadriyat sifatida ulug‘laydi.

Bobur sevgilisi bilan uchrashish uchun har qanday qiyinchilikka chidashga tayyorligini aytadi. U o‘z hayotini sevgilisisiz tasavvur qila olmaydi. Shoir muhabbat yo‘lida o‘zini, butun borlig‘ini qurbon qilishga tayyorligini katta samimiyat bilan ifodalaydi.

Oy yuzli bo‘lmasa quyosh nuridan nur yo‘q,
Shakar shirin emas usiz, Shirinligini kuylaganman.
Yupqa beli bo‘lmasa, sarv o‘qdek teshadi ko‘ksim,
Atirgul yuzsiz atirgulning hidi ham, rangi ham.
Men osmonda nima qilaman? Men u bilan birga bo‘lmoqchiman,
Nega menga o‘zga dunyo bog‘larida boshpana kerak?
Uning dastidan boshing kesilsa ham, Bobur,
bu aziz yurakni sendan uzib bo‘lmaydi!

Bobur uchun sevgi sadoqat, sadoqat, oliyjanoblik va insoniylikdir. U uni hamma narsadan ustun qo‘yadi: boylik, ijtimoiy mavqe va barcha dunyoviy ne'matlar. Shoir o‘zining mukammal g‘azallarida go‘zal mahbub obrazini yaratadi, unga misli ko‘rilmagan go‘zal qiyofa, boy botiniy mazmun, ma’naviy barkamollik ato etadi. Ayni paytda u o‘ziga xos badiiy vositalardan mohirona foydalanadi.
Menga go‘shti juda nozik bu go‘zallik kerak,
nuri qalbni yondiruvchi quyosh kabi.
Sajdaga yiqilgan menga, mehrobning tabarruk g‘aznasi kerak emas -
Bir hunarmand qo‘l bilan chizgan bu qosh kerak.
Boshing bilan xayrlash, ey yurak, yoki
sevishganlar yo‘lidan chetlan, agar kerak bo‘lsa.
Oyog‘iga yiqilgan har kim uning labiga tushishi mumkin,
Agar unga abadiy uyqu uchun qabr kerak bo‘lsa.
Xo‘sh, hamma senga do‘stona munosabatda bo‘lmasa-chi, Bobur?
Axir, sizga faqat do‘stingizning tabassumi kerak.

Samimiy ishq tuyg‘ularini tarannum etuvchi, dunyoviy insoniy muhabbatni tasdiqlagan Bobur mutaassib shayxlar va zohidlarning ikkiyuzlamachiligini keskin tanqid qiladi, aslida esa g‘amgin dogmatiklarga qarshi chiqadi. Jahannam alangasi unga ayriliq oloviga nisbatan uchqundek tuyuladi:

Ayriliq meni o‘ldirishini bilsam,
sevganim bilan o‘limgacha yashardim, qayg‘uni bilmay.
Ular bizni do‘zax bilan qo‘rqitadi... Lekin ayriliq olovi oldidan
do‘zax alangasi oddiy uchqundan boshqa narsa emas.

Bobur lirikasida vatan mavzusi alohida o‘rin tutadi. Uning she’rlarida, ayniqsa, to‘rtliklarida Vatanga bo‘lgan sog‘inch, unga bo‘lgan cheksiz muhabbati katta ta’sirchan kuch bilan ifodalangan.

Siz begona yurtdasiz - va, albatta, unutilgan odam!
Faqat inson o‘ziga chin dildan achinadi.
Sayohatlarimda men bir soat davomida quvonchni bilmasdim!
Inson hamisha aziz vatani uchun motam tutadi.

Bobur she’riyatida insonning odob-axloqi, ma’naviy kamoloti masalalari ham yoritilgan. Shoir insonni yuksaklikka ko‘taradi, unga katta hurmat bilan qaraydi, inson qadr-qimmatini yuksak qadrlaydi. U bunga zid keladigan har qanday narsani rad etadi. Boburning fikricha, xudbinlik, manmanlik, baxillik, manmanlik insonni halokatga olib keladigan yomon xislatlardir. Shoir odamlarga samimiy maslahatlar beradi. U ruboiylarida inson o‘zida eng yaxshi axloqiy fazilatlarni qanday tarbiyalashi kerakligi haqida gapiradi.

Bu mavzuga to‘xtalar ekan, shoir inson hayotining asosiy maqsadini ezgulik, saxovat, oliyjanoblik, halollikda ko‘radi. U do‘stlikni insoniy sifatning eng muhim jihati va dushmanga qarshi kurashda qudratli kuch deb biladi.

Bobur asarlarining badiiy tili haqida gapirganda, uning soddaligi, qulayligi, ravshanligi va ixchamligini alohida ta’kidlash lozim. Shoir baland ovozli iboralarni, murakkab iboralarni yoqtirmaydi. Bobur tilining soddaligi kitobxonlarga uning asarlarini, tuyg‘u va kechinmalarning boy palitrasini aniq idrok etishga yordam beradi.

Bobur ma’nosiz gap-so‘zlardan saqlanishga, o‘z fikrini qisqa, aniq va sodda ifodalashga, odamning o‘zi tushunmaydigan so‘zlarni ishlatmaslikka chaqiradi. Xususan, u shunday ta'kidlaydi: "Oddiyroq, aniq va sof uslubda yozing: sizga ham, uni o‘qiganga ham kamroq ish bo‘ladi".

Shubhasiz, “Bobur-noma”dagi ushbu satrlar Boburning she’riy mahorati nasriy asarining tasviriy tiliga chuqur va sezib ta’sir ko‘rsatganligidan, unga yuksak badiiy go‘zallik va keng shuhrat baxsh etganidan dalolat beradi.

Boburning she’riy mahorati badiiy-adabiy uslubda, ona tilining eng ifodali vositalaridan mohirona foydalanishda, xalq og‘zaki ijodi manbalarini ijodiy qayta tiklashda namoyon bo‘ladi.

Uning ilmiy asarlari orasida she’riyatning poetik asoslarini sinchiklab va professional tarzda o‘rganish, erishgan yutuqlarini tanqidiy o‘zlashtirish natijasi bo‘lgan Sharq filologiyasi rivojida “Aruz haqida risola” alohida o‘rin tutgan. Bobur prosodiya nazariyasini (nutqdagi urg‘u va urg‘usiz, uzun va qisqa bo‘g‘inlarning talaffuz tizimi) o‘zi yozib olgan yangi hodisalar, qoida va umumlashmalar bilan boyitib, uning turlari va variantlari tasnifini ishlab chiqdi.

U o‘z qarashlarini arab, fors-tojik va turkiy she’riyatdan olingan materiallar bilan asoslaydi. Bu bilan olim she’riyatning o‘zaro bog‘liqligi va o‘zaro ta’sirini ko‘rsatibgina qolmay, balki turkiy tilli xalqlar she’riyatining keng ko‘lamli va bitmas-tuganmas poetik imkoniyatlarini ham namoyon etadi. Alisher Navoiy an’analarini davom ettirib, xalq she’riyatiga katta ahamiyat bergan. Uning ijodida xalq qo‘shiq san’ati janrlari haqida qimmatli ma’lumotlar, qiziqarli etnografik materiallar mavjud.

Mashhur “Boburnoma” buyuk temuriylar tarixidan, buyuk davlat yaratish uchun kurashdan dalolat beradi (1494-1529 yillar voqealari). O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida “Boburnoma”ning 10 dan ortiq qo‘lyozma nusxalari mavjud. Shu asosda boburshunos Porso Shamsiev bir qancha qo‘lyozmalarni qiyoslab, yorqin asarning tanqidiy matnini (1960) nashr ettiradi. Keyinchalik yapon olimi I.Mano ham “Boburnoma”ning tanqidiy matnini nashrga tayyorladi (1994). “Boburnoma” matni N.Ilminskiy (1847), “Ichimlik” (1905), Fitrat (parchalar, 1928) va P.Shamsiev (1960) tomonidan ham nashr etilgan.

Fors (1586), golland (1705), ingliz (1826), frantsuz (1871), turk (1940) va rus (1942) tillariga tarjima qilingan. “Boburnoma” syujeti asosida chet el mualliflari F.A. Uslub (Parij, 1940), F. Grenard (Parij, 1930), G. Lemba (Nyu-York, 1961), V. Gaskoni (Nyu-York, 1980), Munila’la (6 roman) va boshqalar O‘zbek yozuvchilari she’rlar (Aybek, B. Baykabulov, H.P.Davranov) (Aybek, B.Baykabulov, a.Sultonov) va u haqida hikoya, a.

1521-yilda islom shariatining 5 asosini bayon etgan “Mubayyin” falsafiy-diniy asarini, shu yili soliqqa oid “Mubayyinu-l-zakot” kitobini yozdi. Uning “Harb ishi” (“Harbiy ishlar”), “Musika ilmi” (“Musiqa ilmi”) ilmiy asarlari hali topilmagan.

Bobur arab yozuvi asosida turkiy til fonetikasiga mos keladigan «Xatti Boburiy» («Bobur maktubi»)ni yaratdi. Bu maktub Qur’on va Boburning o‘z asarlarini qayta yozishda foydalanilgan.

U tasavvufning eng buyuk ustozi, Bog‘utdin Naqshbandiy izdoshi Xoja Ahror Valining “Volidiya” (“Ota-ona risolasi”) diniy-falsafiy asarini badiiy tarjimalar ustida ham ishlagan.

Bobur ijodini o‘rganish bo‘yicha xalqaro ilmiy ekspeditsiya a’zolari shoirning “izidan” bir necha bor ilmiy sayohatlar uyushtirgan; “Bobur va uning sivilizasiyalar olamidagi o‘rni” memorial muzeyida saqlanayotgan 500 dan ortiq kitob va hujjatlar topilgan. Andijonda Bobur bog‘i, bu yerda ramziy qabr, shuningdek, “Ark ichi” yodgorlik majmuasi joylashgan.

Bobur ijtimoiy hayot va tarixning yuzaki kuzatuvchisi bo‘lmagan, u voqea va hodisalarni tahlil qilishga, o‘z qarashlarini ifodalashga, o‘zini qiynayotgan fikr va tuyg‘ularni ifodalashga intilgan; Bu fikr va tuyg‘ular esa ezgulik va adolat, haqiqat va go‘zallik tamoyillariga xizmat qilishga qaratilgan edi.