Заҳириддин Муҳаммад Бобур ҳақида нималарни билишингиз керак

Заҳириддин Муҳаммад Бобур — буюк ўзбек шоири, мутафаккири, тарихчи ва давлат арбоби; Бобурийлар сулоласи ва империясининг асосчиси. Бобурнинг илмий асарлари ичида арузнинг шарқий метрикалари назариясини тадқиқ қилувчи «Аруз ҳақида рисола» (1523—25) алоҳида ўрин тутади. 1521-йилда у “Мубаййин” фалсафий-диний асарини ёзган ва унда ислом шариатининг 5 асосини баён қилган.

Заҳириддин Муҳаммад Бобур 1483-йил 14-февралда Андижон шаҳрида Фарғона ҳукмдорининг ўғли, Темурнинг набираси бўлиб туғилган. 1494-йилда Бобур Фарғона ҳукмдори бўлди, 1526-йилда эса Ҳиндистонда марказлашган Бобурийлар давлатига асос солди (жаҳон тарихида у “буюк мўғуллар империяси” номи билан кирган), бу давлат Ҳиндистонни инглизлар босиб олгунча (1848-йил) давом этди. 1530 йил 26 декабрда Агра шаҳрида вафот этди.

Бобурнинг шеърий мероси серқирра ва бой. Лирик асарлар Кобул девонида (1519), сўнгра Ҳиндистон девонида (1529—30) тўпланган. Шарқ лирикасининг 10 дан ортиқ жанрларида шеърлар ёзган. Шеърларида унинг шахсий ҳаёти, муҳити, тарихий воқеалар акс этган. Бобур шеъриятининг асосини ишқ ва лирик мазмундаги мисралар ташкил этади. Шоирнинг маҳорати ўзига хос адабий услубда, туркий тилнинг энг ифодали воситаларидан моҳирона фойдаланишда намоён бўлади.

Унинг шеърларида ўша даврнинг тарихий воқеалари, шахсий ҳаёти, муҳити, инсонга, динга, урф-одат ва ахлоққа бўлган муносабати реал тарзда акс эттирилган.

Айтиш мумкинки, Бобур шеърлари шоирнинг таржимаи ҳоли бўлиб, унда теран туйғулар шеърий тилда ифодаланган, ҳаётий ҳолатлар билан тўқнашув натижасида юзага келган кечинмалар маҳорат билан тасвирланган.

Бобур шеъриятининг асосини ишқ ва лирик мазмундаги мисралар ташкил этади. Унинг ижодидаги муҳим жиҳатлардан бири чинакам инсоний, дунёвий, ҳақиқий муҳаббатни тараннум этишдир. Шоир лирикаси Алишер Навоийнинг илҳомланган шеърияти билан суғорилган. У ўзининг ғазал ва рубоийларида ишқ, дўстлик, гўзалликка интилиш каби инсоний муносабатлар масалаларини кўтаради. Шоир дунёвий ишқни энг олий инсоний қадрият сифатида улуғлайди.
Бобур севгилиси билан учрашиш учун ҳар қандай қийинчиликка чидашга тайёрлигини айтади. У ўз ҳаётини севгилисисиз тасаввур қила олмайди. Шоир муҳаббат йўлида ўзини, бутун борлиғини қурбон қилишга тайёрлигини катта самимият билан ифодалайди.

Ой юзли бўлмаса қуёш нуридан нур йўқ,
Шакар ширин эмас усиз, Ширинлигини куйлаганман.
Юпқа бели бўлмаса, сарв ўқдек тешади кўксим,
Атиргул юзсиз атиргулнинг ҳиди ҳам, ранги ҳам.
Мен осмонда нима қиламан? Мен у билан бирга бўлмоқчиман,
Нега менга ўзга дунё боғларида бошпана керак?
Унинг дастидан бошинг кесилса ҳам, Бобур,
бу азиз юракни сендан узиб бўлмайди!

Бобур учун севги садоқат, садоқат, олийжаноблик ва инсонийликдир. У уни ҳамма нарсадан устун қўяди: бойлик, ижтимоий мавқе ва барча дунёвий неъматлар. Шоир ўзининг мукаммал ғазалларида гўзал маҳбуб образини яратади, унга мисли кўрилмаган гўзал қиёфа, бой ботиний мазмун, маънавий баркамоллик ато этади. Айни пайтда у ўзига хос бадиий воситалардан моҳирона фойдаланади.

Менга гўшти жуда нозик бу гўзаллик керак,
нури қалбни ёндирувчи қуёш каби.
Саждага йиқилган менга, меҳробнинг табаррук ғазнаси керак эмас -
Бир ҳунарманд қўл билан чизган бу қош керак.
Бошинг билан хайрлаш, эй юрак, ёки
севишганлар йўлидан четлан, агар керак бўлса.
Оёғига йиқилган ҳар ким унинг лабига тушиши мумкин,
Агар унга абадий уйқу учун қабр керак бўлса.
Хўш, ҳамма сенга дўстона муносабатда бўлмаса-чи, Бобур?
Ахир, сизга фақат дўстингизнинг табассуми керак.

Самимий ишқ туйғуларини тараннум этувчи, дунёвий инсоний муҳаббатни тасдиқлаган Бобур мутаассиб шайхлар ва зоҳидларнинг иккиюзламачилигини кескин танқид қилади, аслида эса ғамгин догматикларга қарши чиқади. Жаҳаннам алангаси унга айрилиқ оловига нисбатан учқундек туюлади:

Айрилиқ мени ўлдиришини билсам,
севганим билан ўлимгача яшардим, қайғуни билмай.
Улар бизни дўзах билан қўрқитади... Лекин айрилиқ олови олдидан
дўзах алангаси оддий учқундан бошқа нарса эмас.

Бобур лирикасида ватан мавзуси алоҳида ўрин тутади. Унинг шеърларида, айниқса, тўртликларида Ватанга бўлган соғинч, унга бўлган чексиз муҳаббати катта таъсирчан куч билан ифодаланган.

Сиз бегона юртдасиз - ва, албатта, унутилган одам!
Фақат инсон ўзига чин дилдан ачинади.
Саёҳатларимда мен бир соат давомида қувончни билмасдим!
Инсон ҳамиша азиз ватани учун мотам тутади.

Бобур шеъриятида инсоннинг одоб-ахлоқи, маънавий камолоти масалалари ҳам ёритилган. Шоир инсонни юксакликка кўтаради, унга катта ҳурмат билан қарайди, инсон қадр-қимматини юксак қадрлайди. У бунга зид келадиган ҳар қандай нарсани рад этади. Бобурнинг фикрича, худбинлик, манманлик, бахиллик, манманлик инсонни ҳалокатга олиб келадиган ёмон хислатлардир. Шоир одамларга самимий маслаҳатлар беради. У рубоийларида инсон ўзида энг яхши ахлоқий фазилатларни қандай тарбиялаши кераклиги ҳақида гапиради.

Бу мавзуга тўхталар экан, шоир инсон ҳаётининг асосий мақсадини эзгулик, саховат, олийжаноблик, ҳалолликда кўради. У дўстликни инсоний сифатнинг энг муҳим жиҳати ва душманга қарши курашда қудратли куч деб билади.

Бобур асарларининг бадиий тили ҳақида гапирганда, унинг соддалиги, қулайлиги, равшанлиги ва ихчамлигини алоҳида таъкидлаш лозим. Шоир баланд овозли ибораларни, мураккаб ибораларни ёқтирмайди. Бобур тилининг соддалиги китобхонларга унинг асарларини, туйғу ва кечинмаларнинг бой палитрасини аниқ идрок этишга ёрдам беради.

Бобур маъносиз гап-сўзлардан сақланишга, ўз фикрини қисқа, аниқ ва содда ифодалашга, одамнинг ўзи тушунмайдиган сўзларни ишлатмасликка чақиради. Хусусан, у шундай таъкидлайди: "Оддийроқ, аниқ ва соф услубда ёзинг: сизга ҳам, уни ўқиганга ҳам камроқ иш бўлади".

Шубҳасиз, “Бобур-нома”даги ушбу сатрлар Бобурнинг шеърий маҳорати насрий асарининг тасвирий тилига чуқур ва сезиб таъсир кўрсатганлигидан, унга юксак бадиий гўзаллик ва кенг шуҳрат бахш этганидан далолат беради.

Бобурнинг шеърий маҳорати бадиий-адабий услубда, она тилининг энг ифодали воситаларидан моҳирона фойдаланишда, халқ оғзаки ижоди манбаларини ижодий қайта тиклашда намоён бўлади.

Унинг илмий асарлари орасида шеъриятнинг поэтик асосларини синчиклаб ва профессионал тарзда ўрганиш, эришган ютуқларини танқидий ўзлаштириш натижаси бўлган Шарқ филологияси ривожида “Аруз ҳақида рисола” алоҳида ўрин тутган. Бобур просодия назариясини (нутқдаги урғу ва урғусиз, узун ва қисқа бўғинларнинг талаффуз тизими) ўзи ёзиб олган янги ҳодисалар, қоида ва умумлашмалар билан бойитиб, унинг турлари ва вариантлари таснифини ишлаб чиқди.

У ўз қарашларини араб, форс-тожик ва туркий шеъриятдан олинган материаллар билан асослайди. Бу билан олим шеъриятнинг ўзаро боғлиқлиги ва ўзаро таъсирини кўрсатибгина қолмай, балки туркий тилли халқлар шеъриятининг кенг кўламли ва битмас-туганмас поэтик имкониятларини ҳам намоён этади. Алишер Навоий анъаналарини давом эттириб, халқ шеъриятига катта аҳамият берган. Унинг ижодида халқ қўшиқ санъати жанрлари ҳақида қимматли маълумотлар, қизиқарли этнографик материаллар мавжуд.

Машҳур “Бобурнома” буюк темурийлар тарихидан, буюк давлат яратиш учун курашдан далолат беради (1494-1529 йиллар воқеалари). Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Шарқшунослик институтида “Бобурнома”нинг 10 дан ортиқ қўлёзма нусхалари мавжуд. Шу асосда бобуршунос Порсо Шамсиев бир қанча қўлёзмаларни қиёслаб, ёрқин асарнинг танқидий матнини (1960) нашр эттиради. Кейинчалик япон олими I.Mano ҳам “Бобурнома”нинг танқидий матнини нашрга тайёрлади (1994). “Бобурнома” матни Н.Илминский (1847), “Ичимлик” (1905), Фитрат (парчалар, 1928) ва П.Шамсиев (1960) томонидан ҳам нашр этилган.

Форс (1586), голланд (1705), инглиз (1826), француз (1871), турк (1940) ва рус (1942) тилларига таржима қилинган. “Бобурнома” сюжети асосида чет эл муаллифлари Ф.А. Услуб (Париж, 1940), Ф. Гренард (Париж, 1930), Г. Лемба (Нью-Йорк, 1961), В. Гаскони (Нью-Йорк, 1980), Мунилаъла (6 роман) ва бошқалар Ўзбек ёзувчилари шеърлар (Айбек, Б. Байкабулов, Ҳ.П.Давранов) (Айбек, Б.Байкабулов, а.Султонов) ва у ҳақида ҳикоя, а.

1521-йилда ислом шариатининг 5 асосини баён этган “Мубаййин” фалсафий-диний асарини, шу йили солиққа оид “Мубаййину-л-закот” китобини ёзди. Унинг “Ҳарб иши” (“Ҳарбий ишлар”), “Мусика илми” (“Мусиқа илми”) илмий асарлари ҳали топилмаган.

Бобур араб ёзуви асосида туркий тил фонетикасига мос келадиган «Хатти Бобурий» («Бобур мактуби»)ни яратди. Бу мактуб Қуръон ва Бобурнинг ўз асарларини қайта ёзишда фойдаланилган.

У тасаввуфнинг энг буюк устози, Боғутдин Нақшбандий издоши Хожа Аҳрор Валининг “Волидия” (“Ота-она рисоласи”) диний-фалсафий асарини бадиий таржималар устида ҳам ишлаган.

Бобур ижодини ўрганиш бўйича халқаро илмий экспедиция аъзолари шоирнинг “изидан” бир неча бор илмий саёҳатлар уюштирган; “Бобур ва унинг цивилизасиялар оламидаги ўрни” мемориал музейида сақланаётган 500 дан ортиқ китоб ва ҳужжатлар топилган. Андижонда Бобур боғи, бу ерда рамзий қабр, шунингдек, “Арк ичи” ёдгорлик мажмуаси жойлашган.

Бобур ижтимоий ҳаёт ва тарихнинг юзаки кузатувчиси бўлмаган, у воқеа ва ҳодисаларни таҳлил қилишга, ўз қарашларини ифодалашга, ўзини қийнаётган фикр ва туйғуларни ифодалашга интилган; Бу фикр ва туйғулар эса эзгулик ва адолат, ҳақиқат ва гўзаллик тамойилларига хизмат қилишга қаратилган эди.