Аристотел: Фалсафа, ҳаёт ва мутафаккир ҳақида қизиқарли фактлар

Биография

Аристотел қадимги юнон мутафаккири, Платоннинг шогирди бўлган , кейинчалик у билан полемикага кирган, Перипатетик мактабнинг асосчиси ва Буюк Александрнинг устози бўлган. Унинг фанга қўшган ҳиссаси бебаҳодир. Икки минг йилдан ортиқ вақт давомида олимлар ва файласуфлар у яратган концептуал асосдан фойдаланиб келишган ва унинг ғоялари табиий фанларнинг асосини ташкил этган. Аристотелнинг мероси тахминан 50 та китобдан иборат бўлиб, улар унинг шогирдлари ва издошларининг саъй-ҳаракатлари туфайли бизгача етиб келган.

Болалик ва ёшлик

Аристотел юнон мустамлакасида жойлашган Стагира шаҳрида туғилган. Ўз она шаҳри номи туфайли Аристотел кейинчалик кўпинча Стагириан деб аталган. У табиблар сулоласидан келиб чиққан. Унинг отаси Никомах Македония қироли Аминтас ИИИ нинг сарой шифокори бўлган. Онаси Фестис эса зодагонлар оиласидан бўлган.

                                 Аристотел портрети. Рассом Франческо Хаез /Академия галереяси
Оиланинг тиббиёт санъати авлоддан-авлодга ўтиб келганлиги сабабли, Никомах ўғлининг ҳам шифокор бўлишини ният қилган. Шунинг учун у болалигиданоқ болага тиббиёт асосларини, шунингдек, юнонлар ҳар бир шифокор учун зарур деб ҳисоблаган фалсафани ўргатган. Аммо отасининг режалари амалга ошиши керак эмас эди. Аристотел эрта етим қолди ва Стагирани тарк этишга мажбур бўлди.

Дастлаб, 15 ёшли бола ўзининг васийси Проксен билан яшаш учун Кичик Осиёга саёҳат қилди ва милоддан аввалги 367-йилда Афинага жойлашди ва у ерда Платоннинг шогирди бўлди. Аристотел нафақат сиёсат ва фалсафий ҳаракатларни, балки ҳайвонлар ва ўсимликлар дунёсини ҳам ўрганди. Жами бўлиб, у Платон академиясида тахминан 20 йил ўтказди.
Мутафаккир сифатида етукликка эришган Аристотел устозининг барча нарсаларнинг моддий бўлмаган моҳияти ҳақидаги таълимотини рад этди. Ёш файласуф ўзининг назариясини - шакл ва материянинг устуворлиги ва руҳнинг танадан ажралмаслиги назариясини илгари сурди. Икки мутафаккирнинг баҳслашаётган портрети Уйғониш даври устаси Рафаел Санзио томонидан ўзининг "Афина мактаби" фрескасида абадийлаштирилди.

                                Платон ва Аристотел ("Афина мактаби" фрескасининг парчаси)/Ватикан музейи
Милоддан аввалги 345-йилда Аристотел форсларга қарши уруш бошлаган дўсти, шунингдек, Платоннинг собиқ шогирди Гермеснинг қатл этилиши муносабати билан Лесбос оролига, Митилен шаҳрига жўнаб кетди.

Икки йил ўтгач, Аристотел Македонияга йўл олди ва у ерда қирол Филипп уни вориси, 13 ёшли Александрни ўқитишга таклиф қилди. Унинг келажакдаги машҳур саркардани тарбиялашга бағишлаган ҳаёти деярли саккиз йил давом этди. Афинага қайтиб келгач, Аристотел ўзининг фалсафий мактаби - Лицейни, шунингдек, Перипатетик мактаб номи билан ҳам танилган мактабни асос солди.

Фалсафий таълимот

Аристотел фанларни назарий, амалий ва ижодий фанларга ажратди. У физика, математика ва метафизикани биринчилари қаторига ажратди. Файласуфнинг фикрича, бу фанлар билимнинг ўзи учун ўрганилади. Иккинчиси сиёсат ва ахлоқни ўз ичига олган, чунки улар давлат ҳаётининг асоси ҳисобланади. Иккинчиси қаторига у санъатнинг барча турлари, шеърият ва риторикани ажратди.

                                          Аристотел ва Буюк Александр / Қадимги саҳифалар
Аристотел таълимотининг марказий ядроси тўртта асосий тамойил ҳисобланади: материя ("нимадан"), шакл ("нимадан"), самарали сабаб ("нимадан") ва мақсад ("нимадан"). Ушбу тамойилларга қараб, у ҳаракатлар ва субъектларни яхши ёки ёмон деб белгилаган.

Мутафаккир иерархик категориялар тизимининг асосчисига айланди. У улардан ўнтасини аниқлади: моҳият, миқдор, сифат, муносабат, жой, вақт, эгалик, мавқе, ҳаракат ва азоб-уқубат. Барча мавжудот ноорганик шаклланишларга, ўсимликлар ва тирик мавжудотлар дунёсига, турли хил ҳайвон турлари дунёсига ва одамларга бўлинади.

Фазо ва вақтнинг мустақил мавжудотлар сифатидаги ва ўзаро таъсир жараёнида моддий объектлар томонидан шаклланган муносабатлар тизими сифатидаги асосий тушунчалари Аристотел ғоялари билан шакллана бошлади.

                         Аристотел Гомер бюсти билан. Рассом Рембрандт / Метрополитан санъат музейи
Кейинги бир неча асрлар давомида Аристотел томонидан тасвирланган бошқарув турлари долзарб бўлиб қолди. Файласуф ўзининг "Сиёсат" асарида идеал давлат образини тақдим этди. Мутафаккирнинг назариясига кўра, инсон жамиятда ўзини англайди, чунки у нафақат ўзи учун яшайди.

У бошқа шахслар билан қон, дўстлик ва бошқа алоқалар орқали боғланган. Фуқаролик жамиятининг мақсади шахсларнинг иқтисодий фаровонлиги ва фойдаси эмас, балки умумий манфаат, яъни "эвдаемонизм"дир. Бу фақат ҳаётни фуқаролик қонуни ва ахлоқий тамойиллар билан тартибга солиш орқали мумкин.

У бошқарувнинг учта ижобий ва учта салбий шаклини аниқлади. Умумий манфаатларни кўзловчи тўғри шаклларга монархия, аристократия ва полития кирарди. Ҳукмдорнинг шахсий манфаатларини кўзловчи нотўғри шаклларга зулм, олигархия ва демократия кирарди.

                                Файласуф Аристотел. Рассом Паоло Веронесе / Библиотеcа Миллий Марcиана
Файласуфнинг мулоҳазалари санъатга ҳам тегишли эди. У драманинг театр жанрининг ривожланиши ҳақидаги қарашларини ўзининг "Поэтика" асарида баён этган. Бу асарнинг фақат биринчи қисми сақланиб қолган; иккинчи қисми, эҳтимол, қадимги юнон комедиясининг тузилиши ҳақида маълумотни ўз ичига олган. Театр ва умуман санъат ҳақида мулоҳаза юритиб, Аристотел тақлид ғоясини илгари суради, бу одамларга хос бўлган ва уларга завқ бағишлайдиган ҳодисадир.

Файласуфнинг яна бир фундаментал асари "Руҳ ҳақида" деб номланган. Ушбу рисолада Аристотел ҳар қандай мавжудотнинг руҳи ҳаёти билан боғлиқ бир қатор метафизик масалаларни ўрганиб чиқади, одамлар, ҳайвонлар ва ўсимликларнинг мавжудлиги ўртасидаги фарқларни белгилайди. Бу ерда файласуф шунингдек, руҳнинг бешта сезгисини (тегиниш, ҳидлаш, эшитиш, таъм ва кўриш) ва учта қобилиятини (ўсиш, сезиш ва акс эттириш) тасвирлайди.

Аристотел ўз даврида мавжуд бўлган барча фанларни ўрганишга ва улар ҳақида мулоҳаза юритишга ҳам муваффақ бўлди. У мантиқ, физика, астрономия, биология, фалсафа, этика, диалектика, сиёсат, шеърият ва риторикага оид асарлар қолдирди. Бу буюк файласуфнинг тўпланган асарлари Аристотел корпуси деб аталади.

Шахсий ҳаёт

Олимнинг характерини унинг замондошларининг баъзи хотираларидан баҳолаш мумкин. Платоннинг содиқ издошларининг фикрига кўра, Аристотел фалсафий мунозараларга келганда ғазабдан йироқ эмас эди. Бир сафар мутафаккир устози билан шунчалик қизғин баҳсга киришдики, Платон шогирди билан тасодифий учрашувлардан қоча бошлади.

                                     Аристотел. Рассом Хосе де Рибера / Индианаполис санъат музейи
Мутафаккирнинг шахсий ҳаёти ҳақида жуда кам маълумот сақланиб қолган. Аристотелнинг иккита хотини ва иккита фарзанди бўлганлиги маълум. Милоддан аввалги 347-йилда, 37 ёшида, Аристотел Троад золими Гермияснинг асраб олинган қизи Ассос Пифиасга уйланган. Аристотел ва Пифиаснинг битта қизи бор эди, Пифиас. Биринчи хотини вафотидан сўнг, файласуф хизматкори Ҳерпеллис билан яшай бошлади, у унга Никомах исмли меросхўрни туғди.

Ўлим

Александр Македонияликнинг ўлимидан сўнг, Афинада Македония ҳукмронлигига қарши қўзғолонлар авж олди ва Аристотелнинг ўзи, Александрнинг собиқ устози сифатида, худосизликда айбланди. Файласуф Сократнинг тақдири такрорланишидан - заҳарланишдан қўрқиб, Афинани тарк этди. Унинг "Мен афиналикларни фалсафага қарши янги жиноятдан қутқармоқчиман" деган сўзлари машҳур иқтибосга айланди.

                     Миезадаги Аристотел ҳайкали / Керол Раддато, Википедия
Мутафаккир Эвбея оролидаги Халкис шаҳрига кўчиб ўтди. Аристотелни қўллаб-қувватлашларини кўрсатиш учун унинг кўплаб шогирдлари унга эргашдилар. Аммо файласуф бегона юртда узоқ яшамади. Келганидан икки ой ўтгач, у 62 ёшида уни анчадан бери қийнаб келаётган оғир ошқозон касаллигидан вафот этди.

Устозининг вафотидан сўнг, унинг мактаби - Лицейга унинг фидойи шогирди Теофрастус раҳбарлик қилди, у Аристотелнинг ботаника, мусиқа ва фалсафа тарихи бўйича таълимотини ривожлантирди. Шунингдек, у мутафаккирнинг асарларининг сақланиб қолишини таъминлади.

Фалсафий асарлар

• Категориялар
• "Физика"
• Осмон ҳақида
• Ҳайвонларнинг қисмлари ҳақида
• Руҳ ҳақида
• "Метафизика"
• Никомах этикаси
• "Сиёсат"
• "Поэтика"

Иқтибослар