Психологлар диққатни жамлашга нима халақит беришини аниқладилар

Диққат хотиралар билан чамбарчас боғлиқ: биз узоқ муддатли хотирадан олинган маълумотлар билан қандайдир боғлиқ бўлган нарсаларга эътибор қаратамиз. Бироқ, Канада ва АҚШ олимлари аниқлаганидек, бу боғлиқлик одатдагидан кўра мураккаброқ ва баъзида ёрдам бермайди, балки диққатни жамлашга халақит беради.

Хотира кўплаб когнитив жараёнларда муҳим рол ўйнайди. Мисол учун, бу ўрганиш учун муҳим ва шунингдек, мияга нотаниш муҳитда тезда ҳаракат қилишига ёрдам беради . Хотира одам нимага эътибор қаратишини автоматик равишда аниқлайди, деб тахмин қилинган, аммо бу алоқанинг табиати бошқача бўлиб чиқди.

Торонто (Канада)даги Ротман тадқиқот институти ва Милуокидаги (АҚШ) Висконсин университети психологлари кўз ҳаракати узоқ муддатли хотирадан олинган маълумотлар билан белгиланса-да, бу маълумотни сақлаш учун алоҳида ҳаракат талаб қилишини аниқлашди. Тегишли илмий мақола Жоурнал оф Эхпериментал Псйчологй: Леарнинг, Меморй, анд Cогнитион томонидан чоп этилган .
Иш муаллифлари эксперимент ўтказдилар, унда Милwаукеедаги Висконсин университетининг 26 нафар талабаси иштирок этди. Улар тўрт босқичдан ўтди: кодлаш, тест ва кодлаш, хотира ва визуал қидирувни тартибга солиш ва таниб олиш тести.

Кодлаш босқичида талабалар бир нечта саҳна-объект жуфтлигини ёд олдилар, уларнинг объекти юз ёки маълум бир асбоб бўлиши мумкин. Тажриба иштирокчиларидан, шунингдек, уларни яхшироқ эслаб қолиш учун саҳналар ва объектлар ўртасидаги мазмунли алоқаларни топиш сўралган. Мисол учун, маълум бир жойда маълум бир одам билан учрашиш қанчалик эҳтимоллигини ёки асбобдан маълум бир шароитда қандай фойдаланиш мумкинлигини кўриб чиқинг.

Синов ва кодлаш босқичи маълумотни яхшироқ тушуниш имконини берди. Иштирокчиларга топилган ассоциациялар саҳна-объект жуфтлигини эслаб қолишга қанчалик ёрдам берганлигини текшириш имконияти берилди ва уларга мос тасвирлар яна кўрсатилди.

Кейинчалик, тадқиқотчилар ўқувчилар эътиборини учта усулдан бирида хотираларни тартибга солишни сўраш орқали ўрганишди. Тадқиқот иштирокчиларининг биринчи гуруҳи маълум бир саҳна билан боғлиқ объектни эслаб қолишлари керак эди (визуал қидирув), иккинчиси бу ҳақда ўйламаслиги керак (хотирани бостириш), учинчиси эса "тўғри" объектни "тўғри" объект билан алмаштириши керак эди. турли тоифалар, масалан, асбобли юз (хотираларни алмаштириш).

Қисқа паузадан сўнг талабаларга қора нуқта билан барча объектларни кўрсатадиган дисплей намойиш этилди. Битта нуқтадан ташқари барча нуқталар йўқолгунча дисплейга эркин қараш керак эди. Айни пайтда тадқиқотчилар эксперимент иштирокчилари қайси объектга эътибор қаратишаётганини тушуниш учун уларнинг кўз ҳаракатларини ёзиб олишди.

Ўрганишнинг учинчи босқичида маълум бир объектни эслаб қолишга мажбур бўлган талабалар кўпинча диққатини унга қаратишди, гарчи бундай вазифа бўлмаса ҳам. Тажриба иштирокчилари, "керакли" объектни бошқа тоифадаги объект билан алмаштиришни сўраганлар, асосан, "алмаштириш" объектлар гуруҳидан бирор нарса тасвирланган расмга қарашди. Аммо хотираларни бостирганлар қисқа вақт ичида маълум бир объектга қарашларини ушлаб, тезда янги вазифага ўтишди.

Тадқиқотчилар, биринчидан, эътибор ва хотира ўртасидаги боғлиқлик автоматик эмас ва инсоннинг ўзи томонидан тартибга солиниши мумкинлиги, иккинчидан, маълумотни эслаб қолиш учун муҳим бўлган ассоциациялар келажакда ҳар доим ҳам фойдали эмас деган хулосага келди.

“Хотираларга киришни назорат қилиш фойдали бўлиши мумкин. Тасаввур қилинг-а, сиз диққатни қийин ёзиш вазифасига қаратмоқдасиз ва матндаги сўзлардан бири тўсатдан шахсий ҳаётингиздаги воқеани эслатади. Узоқ муддатли хотирадан олинган маълумотлар сизнинг эътиборингизни жалб қилиши ва топшириқни бажаришингизга халақит бериши мумкин. Бундай ҳолларда, бошингизда пайдо бўлган тасвирлардан, айниқса, травмадан кейинги стресс бузилишида (ТССБ) бўлгани каби, улар ёқимсиз ёки травматик бўлса, ўзингизни узоқроқ тутишингиз керак», - дея тушунтирди нашр муаллифлари.

Тўғри, хотираларни бостирган ёки алмаштирган иштирокчилар экспериментнинг биринчи босқичида эслаб қолган маълумотларни қайта тиклашга қодир эмас эди. Тадқиқотчилар қайта тиклашни назорат қилиш хотирага узоқ муддатли таъсир кўрсатиши мумкинлигини тахмин қилишди.

Мақола муаллифлари хотирадаги индивидуал фарқлар тажриба натижаларига қандай таъсир қилишини тўлиқ ўрганмаганликларини алоҳида таъкидладилар. Мисол учун, баъзи иштирокчилар хотирани бошқариш ва маълумотни эслаб қолиш осонроқ ёки қийинроқ бўлиши мумкин. Келгуси тадқиқотларда, олимларнинг фикрига кўра, бунга эътибор қаратиш лозим.