Абу Райҳон Беруний ҳақида нималарни билишингиз керак

Абу Райҳон Муҳаммад Аҳмад ал-Беруний (973-1048 йилларда яшаган) йирик хоразм олими. У Хоразмнинг жанубида, кейинчалик Хива хонлиги таркибига кирган Кят шаҳрида туғилган. Беруний етим эди. Уни 10-11-асрларда яшаган машҳур хоразм олими Абу Наср ибн Ироқ қабул қилиб, тарбиялаган. Ал-Беруний аллақачон олим сифатида танилган Кятдаги Хоразмшоҳ саройида амалдор сифатида фаолиятини бошлаган. Аммо кейинчалик у Вашмшернинг қирғоқ бўйидаги Қабуса шаҳрига ҳижрат қилишга мажбур бўлди. 1004-йилда Ал-Беруний Хоразмга қайтиб, 1017-йилгача Гурганж шаҳридаги Хоразмшоҳ Маъмун саройида ишлади.
Ўша даврдаги Хоразм илм-фан ва санъат ривож топган маскан эди. Хоразмшоҳ саройида ишлаш учун бир гуруҳ олимлар ташкил этилди. Гуруҳ аъзоларидан алломалар Ал-Беруний, Ибн Ироқ, Ибн Сино; файласуфлар Абу Сал Мозиҳий ва Абул Хайр Ҳамар; шоир Абу Мансур ас-Солибий ва бошқалар. 1017-йилда Хоразмни Султон Маҳмуд Ғазний қўшинлари эгаллаб, Ал-Берунийни қўлга олиб, пойтахти Ғазнага олиб боради. Ал-Беруний умрининг сўнгги кунларигача у ерда бўлиб, ўз она шаҳри Хоразмга фақат 1025-йилда боришга муваффақ бўлган. Ал-Беруний Ғарбий Европада Алборона номи билан машҳур. Европа олимлари уни испан роҳиб, деб ҳисоблашган.

Ал-Беруний 150 дан ортиқ асар муаллифидир. Улардан 30 га яқини бугунги кунгача сақланиб қолган. Унинг аксарият асарлари математика ва астрономияга оид. Энг муҳими “Ўтган авлодлар хотираси” асари турли халқлар, жумладан, хоразмликларнинг диний байрамлари хронологиясидир. Шунингдек, у астрономия асослари ва астрономик асбоблар билан шуғулланади.

Берунийнинг “Ҳиндистон” номи билан машҳур бўлган “Эътироф этилган ва эътироф этилмаган ҳинд илмларининг буюк ақл-идрокларнинг изоҳи” асари илм-фан ва маданиятнинг ажойиб ёдгорлигидир. Бу асар мамлакатнинг ҳақиқий энциклопедиясидир. Ал-Беруний ҳиндулар орасида яшаб, санскрит тилини ўрганган ва ҳинд илмий манбаларидан этнография, география, биология, филология, тарих ва астрономияга оид кўплаб маълумотларга эга бўлган. У бу маълумотларнинг барчасини ўзининг "Ҳиндистон" ига киритган. “Ҳиндистон” кўплаб тилларга, жумладан, ўзбек, рус, француз ва инглиз тилларига таржима қилинган. Рисола кўп марта қайта нашр этилган.

Берунийнинг яна бир йирик асари “Маъосуд канони” астрономия ва математикага оиддир. Бу асар 1030-1041 йилларда ҳукмронлик қилган Маҳмуд Ғазнийнинг ўғли Султон Маосудга бағишланган. Рисола турли халқларнинг тарихи ва анъаналарини ўз ичига олган 11 китобдан иборат; география, математика, астрономия ва астрологияга оид маълумотлар, ўрта аср олимларининг шарҳлари. Баъзи араб қўлёзмалари сақланиб қолган. Китоблар араб, ўзбек ва рус тилларида нашр этилган. Берунийнинг бошқа асарларидан фарқли ўлароқ, унинг “Юлдузлар фанининг асослари” икки тилда: араб ва форс тилларида ёзилган.

Унда геометрия, арифметика, астрономия, география, табиий астрология ва тарихга оид 530 та савол ва жавоблар мавжуд. Буюк олим, йирик жамоат арбоби Ал-Беруний жаҳон фани ва маданияти ривожига катта ҳисса қўшди.