Abu Rayhon Beruniy haqida nimalarni bilishingiz kerak

Abu Rayhon Muhammad Ahmad al-Beruniy (973-1048 yillarda yashagan) yirik xorazm olimi. U Xorazmning janubida, keyinchalik Xiva xonligi tarkibiga kirgan Kyat shahrida tug‘ilgan. Beruniy yetim edi. Uni 10-11-asrlarda yashagan mashhur xorazm olimi Abu Nasr ibn Iroq qabul qilib, tarbiyalagan. Al-Beruniy allaqachon olim sifatida tanilgan Kyatdagi Xorazmshoh saroyida amaldor sifatida faoliyatini boshlagan. Ammo keyinchalik u Vashmsherning qirg‘oq bo‘yidagi Qabusa shahriga hijrat qilishga majbur bo‘ldi. 1004-yilda Al-Beruniy Xorazmga qaytib, 1017-yilgacha Gurganj shahridagi Xorazmshoh Ma’mun saroyida ishladi.

O‘sha davrdagi Xorazm ilm-fan va san’at rivoj topgan maskan edi. Xorazmshoh saroyida ishlash uchun bir guruh olimlar tashkil etildi. Guruh a’zolaridan allomalar Al-Beruniy, Ibn Iroq, Ibn Sino; faylasuflar Abu Sal Mozihiy va Abul Xayr Hamar; shoir Abu Mansur as-Solibiy va boshqalar. 1017-yilda Xorazmni Sulton Mahmud G‘azniy qo‘shinlari egallab, Al-Beruniyni qo‘lga olib, poytaxti G‘aznaga olib boradi. Al-Beruniy umrining so‘nggi kunlarigacha u yerda bo‘lib, o‘z ona shahri Xorazmga faqat 1025-yilda borishga muvaffaq bo‘lgan. Al-Beruniy G‘arbiy Yevropada Alborona nomi bilan mashhur. Yevropa olimlari uni ispan rohib, deb hisoblashgan.
Al-Beruniy 150 dan ortiq asar muallifidir. Ulardan 30 ga yaqini bugungi kungacha saqlanib qolgan. Uning aksariyat asarlari matematika va astronomiyaga oid. Eng muhimi “O‘tgan avlodlar xotirasi” asari turli xalqlar, jumladan, xorazmliklarning diniy bayramlari xronologiyasidir. Shuningdek, u astronomiya asoslari va astronomik asboblar bilan shug‘ullanadi.

Beruniyning “Hindiston” nomi bilan mashhur bo‘lgan “E’tirof etilgan va e’tirof etilmagan hind ilmlarining buyuk aql-idroklarning izohi” asari ilm-fan va madaniyatning ajoyib yodgorligidir. Bu asar mamlakatning haqiqiy ensiklopediyasidir. Al-Beruniy hindular orasida yashab, sanskrit tilini oʻrgangan va hind ilmiy manbalaridan etnografiya, geografiya, biologiya, filologiya, tarix va astronomiyaga oid koʻplab maʼlumotlarga ega boʻlgan. U bu ma'lumotlarning barchasini o‘zining "Hindiston" iga kiritgan. “Hindiston” koʻplab tillarga, jumladan, oʻzbek, rus, fransuz va ingliz tillariga tarjima qilingan. Risola ko‘p marta qayta nashr etilgan.

Beruniyning yana bir yirik asari “Maʼosud kanoni” astronomiya va matematikaga oiddir. Bu asar 1030-1041 yillarda hukmronlik qilgan Mahmud G‘azniyning o‘g‘li Sulton Maosudga bag‘ishlangan. Risola turli xalqlarning tarixi va anʼanalarini oʻz ichiga olgan 11 kitobdan iborat; geografiya, matematika, astronomiya va astrologiyaga oid ma'lumotlar, o‘rta asr olimlarining sharhlari. Baʼzi arab qoʻlyozmalari saqlanib qolgan. Kitoblar arab, o‘zbek va rus tillarida nashr etilgan. Beruniyning boshqa asarlaridan farqli o‘laroq, uning “Yulduzlar fanining asoslari” ikki tilda: arab va fors tillarida yozilgan.

Unda geometriya, arifmetika, astronomiya, geografiya, tabiiy astrologiya va tarixga oid 530 ta savol va javoblar mavjud. Buyuk olim, yirik jamoat arbobi Al-Beruniy jahon fani va madaniyati rivojiga katta hissa qo‘shdi.