Ўрганиш ҳеч қачон эрта эмас: фарзандингизга мактабга боришдан олдин нимани ўргатиш керак

Мактабга кириш бола учун катта ва масъулиятли қадамдир. Бола бу қадамга тайёр бўлиши керак. Мен аллақачон болани мактабга ҳиссий жиҳатдан қандай тайёрлаш ҳақида гапирганман . Бугун мен бола биринчи синфга киргунга қадар эга бўлиши керак бўлган кўникмаларга эътибор қаратмоқчиман. Нега энди бу ҳақда гапиряпмиз? Чунки болага керакли билимларни бериш учун вақт керак. 

Фарзандингизни ўқув фаолиятига тўғри тайёрлаш учун сиз бир неча йўналишда ҳаракат қилишингиз керак. Бўлажак биринчи синф ўқувчиси ўзи, ота-онаси ва унинг атрофидаги дунёнинг тузилиши ҳақида бошланғич билимга эга бўлиши, асосий ҳисоблаш кўникмаларига ва ривожланган нутқига эга бўлиши керак.

Умумий нуқтаи назар

Этти ёшли бола аллақачон ўзининг биринчи, фамилияси ва отасининг исмини иккиланмасдан айтиш учун этарлича ривожланган. Бола ўзининг ёши ва туғилган санасини, ота-онасининг исмлари ва отасининг исмини, уларнинг касбини билиши керак. Бўлажак биринчи синф ўқувчиси, агар сўралса, қариндошларининг исмларини, унинг манзилини ва телефон рақамини кўрсатиши керак. Бу эрда шуни таъкидлаш керакки, бола ўз шахсий маълумотларини бегоналарга бермаслиги керак. Унга ким билан ва нима ҳақида гаплаша олиши ва нима учун бегоналар билан алоқа қилиш шарт эмаслигини ўргатиш керак.

Фарзандингизни кейинги йил мактабга юборишни режалаштираётган бўлсангиз, унга энг оддий нарсаларни ҳозирдан ўргатишни бошланг. Фарзандингиз мактабга киришдан олдин билиши керак:

• у яшаётган мамлакат ва унинг пойтахти;
• шаҳар, шаҳар ёки қишлоқнинг асосий диққатга сазовор жойлари;
• асосий ранглар ва уларнинг соялари;
• инсон танасининг қисмлари;
• кийим-кечак, пойабзал, бош кийимлар ва уларнинг орасидаги фарқни тушуниш;
• касблар, спорт;
• қуруқлик, сув, ҳаво транспорти турлари;
• машҳур халқ эртаклари.

Бундан ташқари, мактабга кираётган бола жамоат жойларида ва кўчада ўзини тутиш қоидаларини билиши керак. Болага ушбу қоидаларни ўргатиш осон ва ҳатто ўйин пайтида ҳам амалга оширилиши мумкин.
Математика ва ҳисоблаш

Юзгача ҳисоблаш қобилияти келажакдаги биринчи синф ўқувчиси учун зарур эмас, лекин бола ҳисоблаш бўйича асосий билимга эга бўлиши керак. У 0 дан 9 гача бўлган рақамларни билиши, уларни тўғридан-тўғри ва тескари тартибда номлай олиши, “+”, “–”, “=”, “>”, “<” белгиларининг маъносини тушуна олиши, 0 дан 10 гача бўлган сонларни таққослай олиши керак.Масалан, 3 сони 8 дан кичик, 9 дан катта бўлса.

1-синфда бошлаш учун зарур бўлган бошқа математик кўникмаларга қуйидагилар киради:

• объектларнинг сонини рақамлар ёрдамида кўрсата олиш;
• икки гуруҳдаги предметлар сонини таққослай олиш;
• 10 ичида қўшиш ва айириш билан боғлиқ оддий масалалар ечиш ва тузиш;
• геометрик шаклларнинг номларини билиш (доира, квадрат, учбурчак, тўртбурчак, тасвирлар, ромб);
• объектларни ҳажми, шакли, ранги бўйича таққослаш ва уларни шу хусусиятига кўра гуруҳлай олиш;

квадрат қоғоз варағида ва бўшлиқда "чап", "ўнг", "юқорига", "пастга", "олдинда", "орада", "орқада" тушунчалари бўйлаб ҳаракатланиш.
Фарзандингизга ҳисоблаш ва рақамларни ўзлаштиришга ёрдам бериш учун уй-рўзғор буюмларини, қушларни, маълум рангдаги кийимдаги одамларни, машиналарни ва уйларни тез-тез бирга ҳисобланг. Унга оддий вазифаларни беринг. Мисол учун, сизда 2 та олма ва 3 та нок бор. Сизда жами қанча мева бор? Ҳисоблаш кўникмаларига қўшимча равишда, сиз болангизга вазифаларни қулоқ билан идрок этишга ўргатасиз, бу унга ўқишида фойдали бўлади. Рақамларни қоғозга, тахтага бўр билан ёзинг, уларни тошлардан ётқизинг, уларни қумга таёқ билан ёзинг.

Ҳаракат қобилиятлари ва қўлни ёзишга тайёрлаш

Бўлажак биринчи синф ўқувчиси қалам, қалам ёки чўткани тўғри ушлаб туриши, саноқ таёқларидан рақамлар ясаши ва геометрик фигуралар, ҳайвонлар ва одамларни чизиши керак. Қалам билан бўяш ва контурдан ташқарига чиқмасдан рақамларни соялаш маҳорати ҳам фойдали бўлади. Фарзандингизга ўлчагичсиз текис горизонтал ёки вертикал чизиқлар чизишга ўргатинг.

1-синфга киришдан олдин болангизга қуйидагиларни ўргатишга ҳаракат қилинг:

• намуна бўйича босма ҳарфларни ёзиш;
• қоғоздан эҳтиёткорлик билан кесиб олинг - қоғоз варағини чизиқлар ёки геометрик шаклларга (квадратчалар, тўртбурчаклар, учбурчаклар, доиралар, тасвирлар) кесиб олинг, контур бўйлаб шаклларни кесиб олинг;
• пластилин ва лойдан ҳайкалтарошлик;
• элим ва рангли қоғоздан апликациялар ясаш.

Ривожланган восита қобилиятлари нафақат болага мактабда зарур ижодий вазифаларни бажаришга ёрдам беради, балки ёзиш кўникмалари ва нутқ сифатини ўзлаштириш билан чамбарчас боғлиқдир. Шунинг учун, уйда моделлаштириш ва чизиш билан шуғулланишни унутманг, жумбоқларни бирлаштиринг, заргарлик буюмлари ва ҳунармандчиликни биргаликда яратинг.

Нутқ ва артикуляция 

Боланинг барча товушларни аниқ талаффуз қилиши ва яхши артикуляцияга эга бўлиши муҳимдир. Фарзандингиз мактабга кириши биланоқ, у жавоб бериши ва саволлар бериши, гаплар тузиши, таниш воқеаларни такрорлаши ва расм асосида ҳикоя тузиши керак. Фарзандингиз билан қисқа шеърларни ўрганинг ва унга топишмоқлар сўранг. Мактабда болага қуйидаги кўникмалар ҳам керак бўлади:

• сўздаги муайян товушни интонация билан ажратиб кўрсатиш, товушнинг сўздаги ўрнини аниқлаш, қисқа сўзлардаги товушлар сони ва кетма-кетлигини аниқлаш;
• сўзларни бўғин бўйлаб қарсак ёки оёқ штамплари билан талаффуз қилиш;
• бирлик ва кўплик, жонли ва жонсиз, аёл ва эркак жинсини фарқлай олади;
• унли ва ундош товушларнинг фарқини билиш;
• объектлар гуруҳини умумий сўз билан чақириш (чашка, қошиқ, пластинка - бу идишлар);
• сўзларнинг кўп маънолилигини тушуниш, берилган сўз маъносига қарама-қарши маъноли сўзни номлаш;
• берилган мавзу ҳақида бир неча жумла айтинг;
• матнларни жанр (шеър, ҳикоя, эртак) бўйича фарқлаш.

Нутқни ривожлантириш учун энг фойдали нарса болангиз билан ўқиш ва ўқиганингизни муҳокама қилишдир. Келажакдаги мактаб ўқувчингизга фикрларини аниқ ва изчил ифода этишга, тасвирланган воқеаларни таҳлил қилишга ўргатинг, шунда у келажакда синфда осонгина жавоб бера олади. Фарзандингизни батафсил ибораларни талаффуз қилишга, унинг тафсилотлари ва фикрини аниқлаштиришга ундаш, саволлар беринг: "Нега шундай деб ўйлайсиз?", "Сизнингча, агар ... нима бўлар эди?"

Луғатни ривожлантириш учун ўйинлар фойдали бўлади. Сиз, масалан, антонимларни ўйнашингиз мумкин. "Ҳўл" сўзини айтиб, тўпни болага ташланг ва "қуруқ" деб жавоб бериб, тўпни орқага ташлаб қўйинг. Турли хил сўзлар ва улар учун иложи борича кўпроқ антонимлардан фойдаланинг.

Шунингдек, сиз "Сўзни топинг" ўйинини ўйнашингиз мумкин, унда ҳайдовчи бошқа ўйинчиларнинг тавсифи асосида сўзни тахмин қилиши керак. Сўз ўйини - боланинг сўз бойлигини кенгайтиришнинг яхши усули. Муайян ҳарф билан бошланган ёки у келган сўзларни номланг, берилган ҳарфлардан сўз ҳосил қилинг, сўзларни бўғинларга ёки товушларга ажратинг.

Агар келажакдаги биринчи синф ўқувчиси ўқий олмаса, умуман олганда, ташвишланадиган ҳеч нарса йўқ. Яхши ўқитувчи болангизни ҳар қандай ҳолатда ҳам ўқишга ўргатади ва уни профессионал тарзда бажаради. Мактабга тайёргарлик жараёнида болани ўқилган матнни тушунишга, таҳлил қилишга, матнга оид саволларга жавоб бера олишга ўргатиш ўқиш малакасидан кўра муҳимроқ ҳисобланади. Биргаликда яхши, меҳрибон эртакларни, табиат ва ҳайвонлар ҳақидаги ҳикояларни ўқинг. 

Атрофимиздаги дунё

Келинг, бола мактабга кетаётганда унинг атрофидаги дунё ҳақида нимани билиши кераклигини кўриб чиқайлик. Бола уй ҳайвонлари ва ёввойи ҳайвонларни ажрата олиши, чақалоқ ҳайвонларга ном бериши, қайси ҳайвонлар жанубда, қайсилари шимолда яшашини билиши керак. Болага қушларнинг номларини билиш ва уларни ташқи кўринишига кўра фарқлаш, ўз туғилган ҳудудига хос бўлган ўсимликларни, шунингдек, баъзи ёпиқ ўсимликларнинг номларини билиш ва ажратиш фойдали бўлади.

Фарзандингизга сабзавот, мева ва резаворларнинг номларини ўргатинг, унга турли хил табиат ҳодисалари ҳақида гапириб беринг. Фарзандингиз билан ҳафтанинг кунларини, ойларини ва фаслларини тўғри тартибда номлашни машқ қилинг. Бўлажак биринчи синф ўқувчиси ҳар бир фаслнинг асосий белгиларини, фасллар ҳақидаги шеър ва топишмоқларни билса яхши бўларди.

Юқорида санаб ўтилган кўникмалар, биринчи навбатда, академик кўникмалар билан боғлиқ, лекин биринчи синф ўқувчиси мактабга ва умуман ижтимоий ҳаётга нормал мослашиш учун муҳим бўлган бошқа кўникмаларга ҳам муҳтож бўлади. Бола ўқитувчининг топшириқларини бажариб, гуруҳда ва маълум бир тезликда ҳаракат қилади. У ҳодисалар орасидаги сабаб-натижа муносабатларини кўриши ва тушунтириши, диққат билан тинглаши, чалғитмасдан ёки дарс давомида бир хил иш билан шуғулланиши керак. 

Ўз ҳаётининг янги саҳифасига кириб, мактабга боришда боланинг болалар ва катталар гуруҳида хижолат бўлмасдан, хушмуомалалик билан мулоқот қила олиши, хотиржам ва кераксиз ҳис-туйғуларсиз гапира олиши муҳимдир. Баъзи асосий одоб-ахлоқ қоидаларини билиш зарар қилмайди. Шунингдек, болалар ташқи қиёфасини ва шахсий буюмларини тоза сақлашлари, вақтни айта олишлари ва шифокорларга қандай мурожаат қилишни билишлари муҳимдир.

Эсингизда бўлсин, болангизни мактабга тайёрлашда уни ортиқча машғулотлар билан юклашингиз шарт эмас. Ўйин давомида унга янги нарсаларни ўргатинг, болани ўқув жараёнига иложи борича қизиқтиришга ҳаракат қилинг. Агар у ўрганиш ва янги кўникма ва билимларни эгаллашдан завқланса, мактабда мослашиш анча осон ва тезроқ бўлади. 

Фарзандингизни яхши натижалар учун мақташга ишонч ҳосил қилинг, унинг саъй-ҳаракатларини рағбатлантиринг, шунда болангизни биринчи синфга қанчалик осон ва яхши тайёрлаганингизни ўзингиз ҳам сезмайсиз.