Сфенкс ҳақида 49 та қизиқарли факт

Қадимги Миср сир ва улуғворлигини ўзида мужассам этган бетакрор ёдгорлик Гизанинг Буюк Сфенкси асрлар давомида тарихчилар, археологлар ва сайёҳларнинг ҳаёлини ўзига ром этиб келган. Гиза платосининг оҳактош тагидан ўйилган сфенкс ўзининг улкан ўлчами, афсонавий аураси ва келиб чиқиши ва мақсади билан боғлиқ абадий жумбоқ билан машҳур. Арслон танаси ва инсон боши тасвирланган бу улуғвор ҳайкал куч ва доноликнинг рамзи бўлиб, Гиза некрополини сокин, аммо даҳшатли мавжудлик билан қўриқлайди. Биз ўз тарихи ва рамзий маъносини чуқурроқ ўрганар эканмиз, Сфенкс бундай абадий ёдгорликни яратган мураккаб цивилизация ҳақида тушунча беришда давом этмоқда.

1. Сфенкс Гиза платосида, Гизанинг Буюк Пирамидалари яқинида, Нил дарёсининг ғарбий қирғоғида жойлашган.
2. Бу дунёдаги энг катта ва энг қадимий ҳайкаллардан бири, аммо у ҳақидаги асосий маълумотлар, масалан, қачон қурилгани ва ким томонидан ҳали ҳам муҳокама қилинмоқда.
3. Аксарият мисршунослар Сфенкс Фиръавн Хафре (милоддан аввалги 2558-2532) даврида қурилган деб ҳисоблашади.
4. Сфенкс кўтарилаётган қуёшга қарайди ва қадимги Қиролликда қуёшга сиғинишнинг рамзи бўлган деб ишонилади.
5. Унинг узунлиги 73 метр (240 фут) ва баландлиги 20 метр (66 фут) бўлиб, уни дунёдаги энг катта монолит ҳайкалга айлантиради.
6. Сфенкс тўғридан-тўғри тоғ жинсидан ўйилган бўлиб, инсон боши бўлган шер танасидан иборат.
7. Инсон боши одатда Фиръавн Хафреники деб ишонилади.
8. Минг йиллар давомида Сфенкс, биринчи навбатда, шамол ва қум туфайли сезиларли даражада эрозияга учради.
9. Сфенкснинг бурни йўқ; унинг йўқ қилиниши ҳақида кўплаб афсоналар мавжуд.
10. Энг машҳур афсонада айтилишича, бурун 1798 йилда Наполеон аскарлари томонидан отилган тўп билан синган.
11. Бироқ, Фредерик Люис Норден томонидан 1737 йилда, Наполеоннинг юришидан олдин, Сфенкснинг эскизлари аллақачон бурунсиз тасвирланган.
12. Буруннинг вайрон бўлишининг асл сабаби номаълумлигича қолмоқда, баъзилар у ўтмишда мағлубият рамзи сифатида атайлаб бузиб ташланганлигини тахмин қилмоқда.
13. Сфенкс бир неча марта қазилган; биринчи ҳужжатлаштирилган қазишма 18-асрда Даниялик Фредерик Луи Норден томонидан амалга оширилган.
14. 19-асрда Сфенкс Жованни Баттиста Cавиглиа томонидан тизимли равишда қазилган.
15. Сфенкс 20-асрнинг бошларига қадар елкаларигача қумга кўмилган, шундан сўнг, пойдевор ва унинг атрофидаги маъбадни очиш учун қум тозаланган.
16. Сфенкснинг олдида "Сфенкс ибодатхонаси" деб номланувчи маъбад жойлашган бўлиб, у ҳайкалнинг ўзи билан мос келади.
17. Ушбу маъбад ва Сфенкс водий ибодатхонаси ва Хафренинг Буюк Пирамидасини ўз ичига олган каттароқ мажмуанинг бир қисмидир.
18. Сфенкс дастлаб бўялган деб тахмин қилинади ва унинг юзида қизил пигмент излари ҳали ҳам кўринади.
19. Сфенкснинг ўзида у вакили бўлган қиролни ёки унинг аниқ мақсадини аниқлайдиган ҳеч қандай ёзувлар йўқ.
20. Тутмос ИВ томонидан Сфенкснинг панжалари орасига қўйилган туш стеласи ёш шаҳзода тушида қандай туш кўрганлиги ҳақида ҳикоя қилади, унда Сфенкс унинг танасини қоплаган қумни тозалаб ташласа, унга шоҳликни ваъда қилган.
21. Ушбу стела Сфенксни қуёшга сиғиниш билан боғлайдиган муҳим артефакт бўлиб, қуёш худоси Ра га сиғинишнинг ёшартирилганлигини кўрсатади.
22. Сфенкс эрозия ва парчаланиш билан курашиш учун замонавий даврда кўплаб реставрация лойиҳаларини бошдан кечирди.
23. Ушбу реставрациялар қўлланилган усуллар ва киритилган материаллар туфайли баъзан баҳсли бўлиб келган.
24. Сфенкс сирнинг рамзи бўлиб қолмоқда ва унинг остидаги яширин камералар ёки туннеллар ҳақидаги кўплаб назариялар бугунги кунгача сақланиб қолган.
25. Сейсмик тадқиқотлар Сфенкс остида бўшлиқлар ёки туннеллар бўлиши мумкинлигини кўрсатади, аммо аниқ ҳеч нарса топилмади.
26. Сфенкснинг Гиза некрополи ЮНEСКОнинг Жаҳон мероси рўйхатига киритилган.
27. У Миср миллий ўзига хослигининг рамзи ва антик даврнинг сирли жозибаси рамзига айланди.
28. Сфенкс кўплаб китобларда, фильмларда ва ҳужжатли фильмларда учрайди, улар кўпинча қадимий сирларни қўриқлаш сифатида тасвирланган.
29. Сфенкснинг арабча номи "Абу ал-Хол" бўлиб, "даҳшат отаси" деган маънони англатади.
30. Сфенкснинг дизайни қуёш худоси Атум томонидан таъсирланган деб тахмин қилинади, у эрда шер шаклини олади деб ишонилади.
31. Арслон танаси билан Сфенкс қирол ҳокимиятини, инсон бошини эса фиръавннинг ақл-заковати рамзи бўлиши мумкин.
32. Сфенкснинг шер танаси Арслон юлдуз туркумига тўғри келади, бу баъзиларнинг астроложик аҳамиятга эга эканлиги ҳақида тахмин қилишларига сабаб бўлди.
33. Сфенкснинг эрозия нақшлари унинг танаси ва бошида ҳар хил бўлиб, турли қурилиш босқичлари ёки материалларини таклиф қилади.
34. Сфенкс асрлар давомида зиёратгоҳ бўлиб келган, унинг аҳволи ёмонлашгани ҳақида ёзган саёҳатчилар ва олимлар ташриф буюрган.
35. Ўрта асрларда сфенкс Хармахис исмли фиръавнга ўхшайди деб ишонишган.
36. Сфенкснинг панжалари узунлиги 15 метр (50 фут).
37. Бу қадимги дунёнинг қолган бир нечта мўъжизаларидан бири бўлиб, уни ҳали ҳам шахсан зиёрат қилиш мумкин.
38. Сфенкс, ёши ва об-ҳаво шароитларига қарамай, мураккаб ҳунармандчиликни таъкидлайдиган батафсил юз хусусиятларини сақлаб қолади.
39. Афсоналар ва афсоналар кўпинча Сфенксни топишмоқни ҳал қилувчи сифатида тасвирлайди, бу унинг сирли табиатининг метафорасидир.
40. Сфенкс маъбади учун ишлатиладиган тош блоклар Сфенкснинг ўзидан қазиб олинган.
41. Археологлар Сфенкснинг атроф-муҳит тарихини яхшироқ тушуниш учун унинг атрофидаги чўкинди қатламларини ўрганишда давом этмоқдалар.
42. Қадим замонларда сфенкс ҳурматга сазовор бўлган, фиръавнлар ва оддий одамлар унга сиғинишни таклиф қилишган.
43. Сфенкснинг ўнг қанотини ўраб турган думи бор, бу Миср санъатидаги шерлар тасвирига мос келади.
44. Сфенкс кўплаб эзотерик назарияларнинг мавзуси бўлиб келган, шу жумладан уни йўқолган цивилизациялар ёки ердан ташқари таъсирлар билан боғлайдиганлар.
45. Эрозия таҳлили шуни кўрсатадики, Сфенкснинг энг оғир об-ҳавоси ёғингарчилик туфайли содир бўлиши мумкин, бу унинг қурилиши тарихига таъсир қилади.
46. Ёшига қарамай, Сфенкс қадимий матнларда унинг тузилиши ёки асл мақсади ҳақида аниқ маълумотларга эга эмас.
47. Сфенкс шарқ томонга қараб, ҳар куни қуёш чиқишини кузатади, бу унинг қуёшнинг уйғунлиги ва янгиланишининг рамзийлигидан далолат беради.
48. Сфенкс яқин атрофдаги пирамидаларга қараганда кичикроқ, аммо унинг батафсил ва аниқ қурилиши бир хил ҳайратни талаб қилади.
49. Сфенкснинг йўқолган соқолининг сири ва у дастлаб фиръавнга ўхшаб соқолли бўлганми ёки йўқми, унинг жозибаси қисми бўлиб қолмоқда.

Гизанинг Буюк Сфенкси ўзининг доимий мавжудлиги билан қадимги Мисрнинг улуғворлиги ва меъморчилик қобилиятидан далолат беради. Асрлар давомида эскирганига қарамай, у тарихнинг қўриқчиси бўлиб, олимларни ҳам, сайёҳларни ҳам ҳайратда қолдирадиган тушунчаларни таклиф қилади ва саволлар туғдиради. Унинг мифологик аҳамияти ва тарихий мавжудлиги уйғунлиги уни археологик тадқиқотларнинг тамал тоши ва Мисрнинг қадимий сирларининг кўп йиллик рамзига айлантиради.