Византия империяси ҳақида 30 та қизиқарли фактлар

Шарқий Рим империяси деб ҳам аталадиган Византия империяси сўнгги антик ва ўрта асрларда унинг шарқий вилоятларида Рим империясининг давоми эди. Ўзининг пойтахти Константинопол атрофида жойлашган империя ғарбий ҳамкасби қулаганидан кейин минг йилдан кўпроқ вақт давом этди ва тарихдаги энг буюк ва энг мустаҳкам империялардан бирига айланди. Византияликлар ўзларининг бой маданий мероси, юнон, рим ва насроний таъсирини уйғунлаштирганлиги ва санъат, меъморчилик ва ҳуқуққа қўшган муҳим ҳиссалари билан машҳур эди. Уларнинг мероси классик билимларни сақлаб қолиш, насронийликнинг тарқалиши ва Уйғониш даврига таъсирини ўз ичига олади. Келинг, Византия империяси ҳақидаги баъзи қизиқарли ва маълумот берувчи фактларни кўриб чиқайлик.

1. Византия империяси милодий 330 йилда Буюк император Константин Константинопол шаҳрини Рим империясининг янги пойтахти сифатида бағишлаганида ташкил этилган.
2. Константинопол стратегик жиҳатдан Босфор бўғозида жойлашган бўлиб, Европа ва Осиё ва Эгей ва Қора денгизлар ўртасидаги савдо йўлларини назорат қилиш имконини берди.
3. "Византия" атамаси Византиядан келиб чиққан, Константинополнинг асл номи Константин томонидан ўзгартирилишидан олдин.
4. Империянинг расмий тили 7-асргача лотин тили бўлган, кейин эса асосан юнон тили бўлган.
5. Византияликлар ипакдан фойдаланишда кашшофлар бўлиб, улар дастлаб Хитойдан олиб келинган ва кейинчалик империяда этиштирилган.
6. ВИ асрда император Юстиниан И томонидан қурилган Аясофя деярли минг йил давомида дунёдаги энг катта собор бўлган.
7. Византия империясининг ҳуқуқий тизими Юстиниан И томонидан “Cорпус Журис Cивилис” китобида кодексланган бўлиб, у замонавий фуқаролик ҳуқуқига асос солган.
8. Империя 7—8-асрлардаги араб истилолари натижасида Миср ва Сурия каби ҳудудларни йўқотиб қўйган катта хавфга дуч келди.
9. Византия империяси православ насронийликнинг асосий маркази бўлиб, диннинг ривожланиши ва тарқалишига сезиларли таъсир кўрсатди.
10. Византия санъати ибодат ва садоқат учун ишлатиладиган диний тасвирлар билан ажралиб турадиган иконографиядан фойдаланиш билан ажралиб туради.
11. Империя ўзининг мураккаб бюрократияси билан машҳур эди, бу жуда самарали бўлган, лекин айни пайтда катта коррупцияга олиб келди.
12. Византия олтин солидус, жуда қимматли танга, асрлар давомида Ўрта эр денгизи бўйлаб савдони осонлаштирди.
13. Византия денгиз флоти империянинг кенг қирғоқ ва савдо йўлларини ҳимоя қилишда ҳал қилувчи рол ўйнади.
14. Империя 1204 йилда Тўртинчи салиб юришига дуч келди, бу даврда салибчилар Константинополни талон-тарож қилишди, бу империянинг вақтинча парчаланишига олиб келди.
15. Милодий 532 йилдаги Ника ғалаёнлари тарихдаги энг ҳалокатли ғалаёнлардан бири бўлиб, Константинополда ўн минглаб одамларнинг ўлимига олиб келди.
16. Византия меъморчилиги ислом меъморчилигига, айниқса гумбазлар ва декоратив мозаикалардан фойдаланишда таъсир кўрсатди.
17. 1453-йилда Константинополнинг Усмонли турклари қўлига тушиши Византия империясининг тугатилишини кўрсатди.
18. Империя олимлари мумтоз юнон ва рим адабиётини асраб-авайлаб, кўчириб олиб, Уйғониш даврига ҳисса қўшган.
19. Мавзу тизими империянинг вилоятларини бошқариш, мудофаа ва маҳаллий бошқарувни яхшилаш учун инновацион маъмурий усул эди.
20. Византия роҳиблари денгиз ҳужумларидан ҳимоя қилиш учун ишлатиладиган кучли ёндирувчи қурол бўлган юнон оловини ихтиро қилдилар.
21. Византия армиясининг элита қисми бўлган Варанг гвардияси асосан Скандинавия викингларидан иборат эди.
22. Византияликлар ипак савдоси билан шуғулланиб, чет эл импортига қарамликни камайтириш учун ўзларининг ипак саноатини ривожлантирдилар.
23. Император Василий ИИ (976-1025) ўн йиллик урушлардан сўнг Болгарияни босиб олгани учун "Булғор қотили" сифатида танилган .
24. Византия империяси юнон фалсафасини сақлаб қолишда, хусусан, Иоанн Филопон каби шарҳловчилар фаолияти орқали муҳим рол ўйнади.
25. Иконокласт можароси, диний тасвирлардан фойдаланиш бўйича баҳс, пиктограммаларнинг кенг тарқалишига олиб келди ва империяни сезиларли даражада бўлинди.
26. 12-асрда Комненианларнинг реставрацияси империяда ҳарбий ва иқтисодий қудратнинг тикланишини кўрсатди.
27. Византия ошхонаси Усмонли империясининг ошпазлик анъаналарига, шунингдек, замонавий Яқин Шарқ ва Болқон ошхоналарига таъсир кўрсатди.
28. Империянинг мураккаб мерос қонунлари мулкнинг фақат тўнғич ўғил эмас, балки барча болалар ўртасида тақсимланишини таъминлади.
29. Прокопийнинг “Махфий тарих” асари Юстиниан ва Теодора ҳукмронлиги ҳақидаги шов-шувли ҳикояни тақдим этиб, Византия сиёсатининг қоронғу томонларини очиб беради.
30. Икки бошли бургут Византия империясининг кўзга кўринган рамзи бўлиб, черков ва давлат бирлигини ифодалаган.

Византия империясининг бой тарихи ва маданий мероси дунёда ўчмас из қолдирди. Унинг ҳуқуқ, санъат, архитектура ва динга қўшган ҳиссаси замонавий жамиятга таъсир қилишда давом этмоқда. Империянинг мумтоз билимларни асрлар давомидаги нотинчлик ва ўзгаришларда сақлаб қолиш қобилияти айниқса диққатга сазовордир, қадимги ва ўрта асрлар дунёсини боғлаб, Уйғониш даврига йўл очади. Константинополнинг қулаши Византия даврининг тугашини кўрсатган бўлиши мумкин эди, аммо империянинг ютуқлари унинг тарихдаги долзарблиги ва ҳайратини таъминлайди.