Абу Райҳон Муҳаммад ибн Аҳмад Беруний ҳақида қизиқарли маълумотлар

Беруний 973-йил 4-сентябрда Хоразмнинг қадимий пойтахти Кят шаҳри чеккасида туғилган. У Хоразмшоҳларнинг Африғийлар оиласидан бўлган машҳур олим, математик ва астроном Абу Наср ибн Ироқ оиласида тарбияланган. Саройда Беруний яхши таълим олди ва илмий қизиқишларини давом эттира бошлади.

(973 Қат - 1048 Ғазна)
Энциклопедист - астроном, математик, географ, физик, геолог, фармаколог, тарихчи, тилшунос. Геодезия асосчиси.

Биография

Беруний 973-йил 4-сентябрда Хоразмнинг қадимий пойтахти Кят шаҳри чеккасида туғилган. У Хоразмшоҳларнинг Африғийлар оиласидан бўлган машҳур олим, математик ва астроном Абу Наср ибн Ироқ оиласида тарбияланган. Саройда Беруний яхши таълим олди ва илмий қизиқишларини давом эттира бошлади.

Тахминан 1004-йилда Беруний Гурганжга (Хоразмшоҳларнинг янги пойтахти) етиб келиб, у ерда Хоразмшоҳ Абул-Аббос Маъмун ибн Маъмун (1009-1017) саройида шарафли лавозимни эгаллаган ва ўзининг илмий фаолиятини Марамун академиясида давом эттирган. 1017-йилда Султон Маҳмуд Ғазнавийнинг илтимосига кўра Беруний бир қанча алломалар қатори Ғазна шаҳрига жўнаб кетади ва у ерда умрининг охиригача қолади. 1048-йил 11-декабрда Ғазна шаҳрида вафот этди.
Асосий илмий ишлар

Беруний 150 га яқин илмий асарлар яратган, жумладан:

“Ал-асар ал-бақия мин ал-курун ал-халия” (“Ўтмишдаги авлодлар ёдгорликлари” (“Хронология”) (араб тилида ёзилган)) – қадимги ва илк ўрта асрлар давлат ва халқларининг хронологиясига бағишланган, уларнинг диний ва миллий урф-одатлари, байрамлари тавсифи берилган асар;

“Китоб фи-таҳрир ма лил-Ҳинд мин мақала мақбула фи-л-ақл ав марзула” (“Ҳиндларга тегишли бўлган, ақл билан қабул қилинадиган ёки рад этилган таълимотларнинг изоҳларини ўз ичига олган китоб” (“Ҳиндистон”) (араб тилида ёзилган)) асар бўлиб, унда дин, фан, урф-одатлар муаллифи, Ҳиндистон энциклопедияси тасвирланган. ҳиндулар;

“Ал-канун ал-Масъуди” (“Масъуд қонуни” (араб тилида ёзилган)) Ғазналик Султон Масъудга бағишланган астрономик асар бўлиб, ўрта асрлар математика ва астрономия қомуси ҳисобланади;

«Китоб ат-тафҳим ли-аwаил синат ат-танжим» («Юлдузлар илми асослари бўйича қўлланма» («Тафҳим») (араб тилида ёзилган)) — математика, астрономия, астрология, география, ўлчов асбоблари ясаш бўйича ўрта асрларда яратилган бошланғич дарслик. Форс тилига ҳам таржима қилинган;

"Мақала фи истиҳраж ал-автар фи-д-даъира би-хавас ал-хатт ал-мунҳани фиҳа" ("Аҳоли пунктлари орасидаги масофаларни аниқлаштириш учун жойлар чегараларини белгилаш" ("Геодезия") (араб тилида ёзилган)) - муаллиф аҳоли пунктлари орасидаги масофани аниқлаш учун учбурчак усулини қўллаган иншо;

“Китоб фойдаланиш ниҳоят ал-тасхикҳ масафат ал-масакин” (“Қимматли тошлар билими учун маълумотлар тўплами” (“Минералогия”) (араб тилида ёзилган)) минераллар, қимматбаҳо тошлар ва металларнинг солиштирма оғирликлари аниқланадиган асар;

“Китоб ас-Сайдона фи-т-тибб” (тиббиётда фармакогнозия (араб тилида ёзилган)) ўсимлик, ҳайвон ёғи ва минераллардан дори воситалари тайёрлаш рецептларини тақдим этадиган асардир.

Жаҳон фанига қўшган ҳиссаси

Астрономияда у Қуёш ва юлдузларнинг бир хил оловли табиатини, аксинча, сайёралар деб аталадиган қоронғу жисмлар, юлдузларнинг ҳаракатчанлиги ва уларнинг Ерга нисбатан улкан ўлчамлари ва тортишиш ғоясини илгари сурди. У эклиптиканинг (қуёшнинг йиллик йўли) экваторга қиялигини ўрнатди, Ернинг радиусини ҳисоблаб чиқди ва Ой тутилишида Ойнинг ранги ўзгаришини ва қуёш тутилишида қуёш тожини тасвирлаб берди.

У ўзининг "Ҳиндистон" асарида тил, этник-маданий ва тарихий жиҳатдан хилма-хиллиги билан Ғарб дунёси учун сирли бўлган бу мамлакатни биринчи бўлиб кашф этди.

Беруний минералогия соҳасида биринчи бўлиб қаттиқ ва суюқликларнинг солиштирма оғирликларини ўз асбоби ёрдамида ўлчади ва шу асосда минераллар таснифини таклиф қилди; у минералларнинг келиб чиқиши ва парагенетик ахборот назариясини ишлаб чиқди.

Геология соҳасида у бир қанча илмий назарияларни, жумладан геотектоник назария, яъни мобилизм ғоясини илгари сурди; Амударё ва Араб чўлининг геологик эволюцияси назарияси.

Дунё миқёсида тан олиниши

Ҳозиргача Берунийнинг 31 та асари немис, инглиз, рус ва ўзбек тилларига таржима қилинган бўлиб, улардан 24 таси тадқиқ қилинган, учтаси арабча асл нусхада нашр этилган. Беруний фан тарихида янги фан соҳаси: геодезия (махсус асбоблар ёрдамида ер ва ер юзасини ўлчаш фани) асосчиси сифатида эътироф этилган.

Унинг номи Ойдаги кратер номи билан абадийлаштирилган. 1986 йилда кашф этилган ва Гарвард марказида 9936 рақами билан рўйхатга олинган Қуёш тизимидаги кичик сайёралардан бири унинг номи билан аталган.