Колизей сирлари. Уни ким қурган? Нима учун у вайрон қилинган

Милодий биринчи асрда Рим императорлари Веспациан (милодий 69-79) ва Титус (79-81) Колизей ёки Флавиан амфитеатри деб номланувчи улкан эпик аренани қурдилар. Ушбу монументал амфитеатр 50 000 томошабинни сиғдира олди ва турли хил ажойиб оммавий тадбирлар ўтказиладиган жойга айланди. Милодий 80-404-йилларда унинг майдонида гладиаторлар жанги, ёввойи ҳайвонлар овлари ва оммавий қатллар бўлиб ўтди.

Мақсад ва ўлчамлар

Колизейнинг қурилиши милоддан аввалги 72 йилда император Веспациан даврида Нероннинг Олтин уйи кўли ва боғлари ўрнида бошланган. Иншоотнинг юзага келиши мумкин бўлган зилзилаларга чидамлилигини таъминлаш учун чуқурлиги олти метр бўлган бетон пойдевор қўйилди. Бу Веспациан томонидан фуқаролар уруши қўзғолонларидан кейин Римни аввалги шон-шуҳратига қайтариш учун бошланган улкан қурилиш дастурининг бир қисми эди. Ушбу янги бинолар мажмуаси, жумладан, Тинчлик ибодатхонаси, Клавдий ибодатхонаси ва Колизей, "Рома ресургенс" ёзуви туширилган тангаларда эълон қилинганидек, Римнинг қайта туғилишини дунёга намойиш этишга уриниш эди.

Колизей эрамиздан аввалги 80-йилда император Титус даврида очилган ва турли томошалар, жумладан, гладиаторлар жанги жойига айланган. Амфитеатр ниҳоят император Домитиан даврида қуриб битказилди. Ушбу монументал амфитеатр Рим устидан Эсқуилине, Палатине ва Селия тепаликлари ўртасида жойлашган ва ўзининг энг катта иншооти эди. Унинг хусусиятлари тўрт қаватли, баландлиги 45 метр, овал майдони 87,5 га 54,8 метр ва сиғими 50 000 томошабинни ўз ичига олган. Колизей асосан маҳаллий оҳактошдан қурилган бўлиб, ён деворлари ғишт, бетон ва вулқон тошларидан иборат. "Колоссео" номи, эҳтимол, қуёш худосига ўхшаб қурилган Нероннинг улкан ҳайкалидан келиб чиққан бўлиб, у милоддан аввалги ИВ асргача театр ташқарисида турган.
Архитектура

Биринчи учта қаватнинг ҳар бирининг монументал арклари ўзининг катталиги ва нақшига кўра таъсирчан бўлиб, турли меъморий услубларни акс эттирган: биринчи қаватда Дорик устунлари, иккинчи қаватда Ионик ва учинчи қаватда Коринф устунлари. Юқори қават пиластерлар ва кичик тўртбурчаклар деразалар билан безатилган.

Бу буюк театрнинг саксондан ортиқ кириш жойи бор эди, улар орасида айниқса алоҳида эди. Улардан иккитаси гладиаторлар томонидан ишлатилган: ўликлар аренадан олиб чиқиладиган Порта Либитина ва Порта Санививариа, бу орқали дуелларда ғалаба қозонган ва омон қолганлар аренага киришган. Икки эшик фақат император учун ажратилган.

Колизей ичидаги манзара янада таъсирчан эди. Уч қаватли ўриндиқлар барча ижтимоий табақадаги одамлар билан тўлдирилди. Арена атрофида девор билан ҳимояланган кенг мармар тераслар чўзилган бўлиб, император ва улуғ кишилар ҳаракатни томоша қилишди. Тераслар турли ижтимоий гуруҳлар учун зоналарга бўлинган: бойлардан камбағалларга, қуллардан чет элликларгача.

Аренанинг ўзи санъат асари эди: ўсимликлар ва тошлар билан безатилган сайқалланган тош пол ёввойи ҳайвонлар овида ўрганилаётган ёввойи ландшафт иллюзиясини яратди. Эр ости механизмлари спектаклларга зираворлар қўшиб, ёввойи ҳайвонларни тўсатдан қўйиб юборишга имкон берди.

Айниқса, арена остидаги эр ости лабиринтига замонавий ташриф буюрувчилар кириши мумкин бўлди. Бу лабиринт кенг театр остида яширинган сирли дунёни уйғотадиган бўлим хоналари, коридорлар ва ҳайвонларнинг қаламларидан иборат эди.

Ўйинлар ва кўрсатувлар

Ўлим маросимларини таъкидлайдиган этруск ўйинларидан бошлаб, Рим аренасидаги чиқишлар шунчаки ўйин-кулгидан кўпроқ нарсага айланди. Улар императорлар учун ўзларининг бойликлари ва сахийлигини намойиш қилишнинг бир усули бўлди, шу билан бирга оддий одамларга ўз ҳукмдори билан шахсан учрашиш имкониятини тақдим этди. Императорлар иштирокида турли тадбирлар ўтказилди, уларнинг баъзилари ҳаддан ташқари ҳис-туйғуларни намоён этди; масалан, Титус ва Клавдий гладиаторлар ва оломонга бақириб, тадбирларда фаол қатнашдилар. Баъзи императорлар, масалан, Коммод, ҳатто ўзлари ҳам аренага юзлаб марта киришган. Бироқ, эрта этруск анъаналарининг баъзи жиҳатлари, масалан, ҳалок бўлган гладиаторларни тугатиш учун махсус хизматчининг мавжудлиги сақланиб қолди. Чарон ёки Гермес кийинган бу хизматчи тадбирга маълум бир маънавият қўшди.

Бироқ, шунга қарамай, томошаларнинг асосий мақсади қонли дуел ва ўлим эди. Бутун ўйин-кулги саноати омманинг қонга бўлган эҳтиёжини қондиришга қаратилган эди. Мисол учун, Клавдий даврида ҳар йили 93 та ўйин ўтказилган. Томошалар эрталабдан кечгача давом этди, араваларда гладиаторларнинг карнай-сурнай ва гидравлик органлар садолари остида юришлари билан бошланди. Намойишларда турли хил жанглар намойиш этилди: кулгили ва фантастикдан тортиб, гладиаторларнинг турли тоифалари ўртасидаги қонли дуелларгача. Ёввойи ҳайвонлар овлари ташкил этилиб, у эрда шерлардан тортиб туяқушларгача бўлган турли хил турлари шафқатсизларча сўйилган. Бир кунда минглаб ҳайвонлар сўйилди, шафқатсизлик шоунинг зарурий атрибути эди.

Домитиан ҳукмронлиги даврида Колизейда даҳшатли реализм билан драматик томошалар ўтказила бошланди, у эрда ҳақиқий маҳкумлар қатл қилиш учун ишлатилган. Колизей кўплаб қатл қилинган жойларга айланди, жумладан, бутпарастликдан ва императорнинг илоҳийлигига ишонишдан воз кечганлар. Христианлар бу шафқатсизликнинг қурбони бўлишди, шерларга ташланган ёки турли хил қийноқларга дучор бўлишди.

Колизейга нима бўлди?

Милодий 404 йилда император Гонориуснинг буйруғи билан Колизейдаги ўйинлар вақт ва дидлар ўзгарганлиги сабабли тўхтатилди. Бироқ, бундан кейин ҳам судланган жиноятчилар яна бир аср давомида ёввойи ҳайвонлар билан курашишга мажбур бўлишди. Милодий 422 йилда бино зилзиладан вайрон бўлган, аммо императорлар Теодосиус ИИ ва Валентиниан ИИИ буйруғи билан таъмирланган. Кейинги таъмирлаш эрамизнинг 467, 472 ва 508-йилларида амалга оширилган. Рим империясининг таназзулга учраганига қарамай, Колизейда милоддан аввалги ВИ асргача кураш мусобақалари ва ҳайвонларни ов қилиш давом этган, гарчи бинода қаровсизлик белгилари пайдо бўлган ва аренада ўтлар ўса бошлаган. Милодий 12-асрда бино Франгипани ва Аннибалди оилалари учун қалъага айлантирилган.

Милодий 1231 йилда кучли зилзила туфайли Колизейнинг жануби-ғарбий жабҳаси қулаб тушди. Бино қурилиш материали манбаига айланди: тошлар ва устунлар демонтаж қилинди, темир қисқичлар ўғирланди, ҳайкаллар оҳак учун эритилди. Рим папаси Александр ВИ Колизейни карер сифатида ижарага олди. Вайронагарчиликка қарамай, у эрда милоддан аввалги 15-асргача диний маросимлар ва томошалар ўтказилиб келинди.

Уйғониш даврида Микеланжело каби рассомлар ва меъморлар Рим архитектураси ва харобалари билан қайта қизиқишни бошладилар. 1744 йилда Рим папаси Бенедикт ХИВ Колизей деворини демонтаж қилишни тақиқлаб, уни у ерда ҳалок бўлган насроний шаҳидлари хотирасига бағишлади. Бироқ маҳаллий аҳоли ундан ҳайвонлар учун отхона сифатида фойдаланишда давом этган. 19-асрда Колизейнинг аҳволи яхшилана бошлади. Папа маъмурлари бинонинг баъзи қисмларини, хусусан шарқий ва ғарбий учларини тиклашга ҳаракат қилишди, иккинчиси эса катта таянч билан мустаҳкамланган. 1871 йилда италиялик археолог Пиетро Роса Рим дунёсининг санъаткорлиги ва иллатларининг ёрқин далили бўлган ажойиб ёдгорликни очиш учун Рим давридан кейинги барча қўшимчаларни олиб ташлади.