Википедия : асосчиси ҳақида нималарни билишингиз керак

Википедия тарихи дунёдаги энг машҳур ва мавжуд билим манбаларидан бирига айланган онлайн энциклопедия учун ажойиб ривожланиш саёҳатидир. Фақат 22 йил ичида у биз билган ҳамма нарсани инқилоб қилди.

Хўш, нима учун кўп одамлар Википедияни яхши кўрадилар ва нима учун улар уни жуда ёмон кўрадилар? Келинг, асосий тарихий фактларни кўриб чиқайлик.

Википедия - бу нима?

Википедия – фойдаланувчилар ҳамжамияти томонидан яратилган ва юритиладиган онлайн энциклопедия. Бу кенг кўламли мавзулар бўйича маълумотларнинг кенг тўплами бўлиб, дунёдаги энг машҳур ва мавжуд билим манбаларидан биридир. Википедия бепул ахборот ва очиқ ҳамкорлик тамойилларига асосланади.

Исм wики – тез (гавайи келиб чиқиши) ва энциклопедия – энциклопедия (лотинча келиб чиқиши) тушунчаларидан иборат. 

Бугунги кунда у энг машҳур онлайн энциклопедия ҳисобланади. "Бу" олмошини ўз ичига олган деярли ҳар қандай қидирув сўровини киритганингизда, қидирув натижаларидаги биринчи ҳавола кўпинча ушбу онлайн энциклопедияга бўлади. 

2023 йилги статистик маълумотларга кўра, сайтда 334 тилда 61 000 000 та мақола мавжуд. Ҳар куни тахминан 32 800 000 ноёб ташриф буюрувчиларни қабул қилади. 

Википедия бутун дунё бўйлаб миллионлаб одамларга билим олиш имконини берувчи ривожланиш ва ўсишда давом этмоқда. Унинг ҳамкорликда таҳрирлаш ва очиқ кириш модели билим алмашиш учун интернетдан муваффақиятли фойдаланишнинг муҳим намунасига айланди.
Википедияни ким яратган?

Википедия 2001 йил 15 январда Жимми Уелс ва Ларри Сангер томонидан очилган. Сайт wikipedia.com деб номланган. 

Жимми Уелс Википедиянинг ривожланишида асосий рол ўйнади. У бепул онлайн энциклопедия ғоясини яратди ва унинг пайдо бўлишига катта молиявий ҳисса қўшди. Ларри Сангер "wики" атамасини киритди ва очиқ ва ҳамкорликдаги энциклопедия тушунчасини шакллантирди.

Википедия инглиз тилида бошланган ва дастлаб жамият томонидан бошқариладиган, ҳамма учун очиқ энциклопедия сифатида кўзда тутилган.

Википедиянинг яратилиши

Уелс ва Сангернинг мақсади Википедия деб номланган алоҳида маҳсулот яратиш эмас, балки Нупедиа деб номланган мавжуд энциклопедияга қўшимча бўлиш эди. Бу ҳам уларнинг маҳсулоти эди, лекин ҳар бир мақола экспертлар томонидан кўриб чиқилди ва умумий кўриб чиқиш жараёни этти босқичдан иборат эди. Шу сабабли икки йил ичида Нупедиа веб-сайтида 25 та мақола пайдо бўлди. 

Кейин Ларри Сангер Википедия яратишни таклиф қилди. Асосий тушунча шундан иборат эдики, ҳар қандай интернет фойдаланувчиси эксперт мақолаларини жойлаштириши, бошқа фойдаланувчилар эса уларни таҳрир қилиши ёки қўшиши мумкин эди. Ўшанда очиқ кодли Wики коди ва дастурий таъминоти яратилган. Энди бу ғоя ҳақиқатга айланиб бормоқда, ҳар ойда кўнгиллилар томонидан ёзилган 1000 та мақола чоп этилади. 

Аммо тез орада Сангер лойиҳани тарк этади ...

Ҳозирда Википедия кимга тегишли?

Бугунги кунда Википедия Wикимедиа Фоундатион номли нотижорат ташкилотга тегишли. Ушбу ўтиш 2003 йилда бўлиб ўтди ва 2002 йилда домен wikipedia.org га ўзгартирилди. 

Жамғарма Википедия билан боғлиқ лойиҳаларни ва билимларга очиқ кириш ва ҳамкорликда таҳрир қилиш ғояларига асосланган бошқа лойиҳаларни қўллаб-қувватлаш учун яратилган. У хайр-эҳсонлар билан қўллаб-қувватланади ва тижорат мақсадларида фойдаланилмайди. Бу қарор Википедияга маълум бир мустақиллик беради.

Википедия фонди Википедия брендининг қонуний эгаси бўлиб, Википедия ва тегишли лойиҳалар, масалан, Викииқтибос, Викикитоблар ва бошқалар учун молиявий ва инфратузилмавий ёрдам кўрсатади. У хайрия ва грантлар ҳисобидан молиялаштирилади ва энциклопедия фаолияти учун зарур бўлган инфратузилмани бошқаради.

Бугунги кунда фонд катта ва кичик хайрияларни олади. Улардан баъзилари грантлар, баъзилари эса фойдаланувчиларнинг хайриялари. Бу Википедияга сиёсий ва бизнес таъсиридан мустақил қолиш имконини беради.  

Васийлик кенгаши фондни бошқаришда иштирок этади. Унинг аъзолари:

Жимми Уелс – Википедия асосчиси;

3 та эксперт – фонд ҳамжамияти томонидан танланган ва турли Wикимедиа лойиҳаларини ишлаб чиқишда иштирок этган муҳаррирлар, дастурчилар, менежерлар ва бошқалар;
Жамғарманинг турли мамлакатлардаги филиаллари томонидан танланган 2 нафар шахс;
Кенгашнинг қолган аъзолари томонидан сайланган 4 аъзо. 

Васийлар ҳар уч йилда бир марта қайта сайланади. Асосий талаб инглиз тилини билишдир, аммо номзоддан талаб қилинадиган касбий малакалар доимо ривожланиб боради. Ушбу малакалар компаниянинг кейинги муддатда мукаммаллик даражасини сақлаб қолишнинг энг муҳим жиҳатлари асосида танланади. Номзодлар рейтинг жараёни орқали танланади. 

Wики-да мақолаларни ким нашр этади

Википедия мақолалари бутун дунё бўйлаб “Википедиячилар” ёки “Википедиячилар” деб аталадиган оддий одамлар томонидан ёзилади ва таҳрирланади. Интернетга кириш имконига эга бўлган ҳар бир киши Википедия аъзоси бўлиши ва мақолалар яратиш ва янгиланишига ҳисса қўшиши мумкин. 

Рухсатларда бироз фарқ бор. Рўйхатдан ўтган фойдаланувчилар барча саҳифаларни фаол равишда таҳрирлашлари мумкин. Бироқ, улар жамиятнинг фаол аъзолари бўлишлари ва турли ички жамоаларга киришлари керак. Ушбу жамоаларга қўшилиш учун сиз иштирокингизни бошқа аъзолар билан мувофиқлаштиришингиз керак. Агар сиз рўйхатдан ўтмаган бўлсангиз, фақат таҳрирлашдан ҳимояланмаган мақолалар билан ўзаро алоқада бўлишингиз мумкин. 

Бироқ, Википедия ўз маълумотларининг ишончлилиги ва аниқлигига катта эътибор беради. Мақолалар жамоатчилик асосида кўриб чиқиш ва таҳрирлаш жараёнидан ўтади, бу эса контент сифатининг юқори стандартини сақлашга ёрдам беради. Мақола яратиш ва таҳрирлашнинг ушбу ҳамкорликдаги ёндашуви барча фойдаланувчилар учун янада объектив ва аниқ маълумотни таъминлашга ёрдам беради.

Википедияга ишониш керакми?

Википедия қимматли маълумот манбаидир, лекин бошқа манбалар сингари, баъзида ундаги маълумотлар нотўғри ёки эскирган бўлиши мумкин. Тиббиёт, аниқ фанлар ва ўқув материалларига оид мавзуларга киришда эҳтиёт бўлиш айниқса муҳимдир. 

Маълумотларнинг нотўғри бўлишининг баъзи сабаблари:

1. Маълумот даражасидан қатъи назар, ҳар ким ўз ҳиссасини қўшиши ва мақолаларни таҳрирлаши мумкин. Бу шуни англатадики, баъзи мақолалар лаёқатсиз ёки нохолис иштирокчилар томонидан таҳрир қилиниши мумкин, бу эса нотўғри маълумотларга олиб келиши мумкин. Масалан, 61 000 000 та мақоланинг ҳаммаси ҳам сифатли эмас. 
2. Эксперт текшируви вақт талаб этади. Ва янги мақолаларнинг катта оқими туфайли улар матнларни баҳолашга вақтлари йўқ.
3. Википедия ўзининг ҳисса қўшувчилар ҳамжамияти томонидан янгиланганлиги сабабли, маълумотлар охирги таҳрирда долзарб бўлиши мумкин, аммо вақт ўтиши билан эскириб қолади. Бу, айниқса, тез ўзгарувчан воқеалар ва янгиликлар туфайли тўғри келади.
4. Бир тилдан бошқа тилга таржима қилиш муаммолари, айниқса, географик маълумотларни қайта ишлашда кўпинча нотўғриликка олиб келади. 

Википедия ва ЧатГПТ

Энциклопедия ЧатГПТ ва бошқа нейрон тармоқларни ўқитиш учун идеал платформага айланди. АИнинг жавоблари энг машҳур энциклопедиянинг барча тўпланган маълумотларига асосланади. Нейрон тармоғи қанчалик ривожланса, Википедиянинг рақобатлашиши шунчалик қийин бўлади.

Ҳатто Жимми Уелс ҳам компаниянинг келажаги ҳақида қайғурмоқда. Унинг фикрича, ЧатГПТ қанчалик прогрессив бўлса, Wикимедиа шунчалик кам хайрия олади. Бироқ, энциклопедия асосчисининг асосий мақсади билимларни аҳолининг барча қатламлари учун янада қулайроқ қилиш бўлганлиги сабабли, "юқори интеллектуал" ЧатГПТ фақат Википедия яратувчисига ўзининг асосий мақсадига эришишда ёрдам беради.