Усмонли империяси ҳақида 30 та қизиқарли факт

Тарихдаги энг йирик ва энг узоқ давом этган империялардан бири бўлган Усмонли империяси мультикултурализм, меъморий инновациялар ва ҳарбий маҳоратнинг маёқи эди. 13-аср охирида Анатолиянинг шимоли-ғарбий қисмида Усмон И томонидан асос солинган, у 600 йиллик ҳукмронлиги давомида Европа, Осиё ва Африканинг айрим қисмларини қамраб олди. Империя маданиятлар, тиллар ва динларнинг аралашмаси бўлиб, санъат, фан ва меъморчиликка сезиларли ҳисса қўшди. Шарқ ва Ғарб ўртасидаги стратегик жойлашуви уни ўз даврининг савдо ва дипломатик алоқаларида марказий ўйинчига айлантирди. Бу ерда биз Усмонли империяси ҳақидаги баъзи қизиқарли ва маълумотли фактларни ўрганиб чиқамиз, унинг жаҳон тарихи ва маданиятига қўшган ҳиссасини таъкидлаймиз.

1. Усмонли империяси расман 1299-йилда ташкил топган ва 1922-йилгача давом этган, бу уни тарихдаги энг узоқ давом этган империялардан бирига айлантирган.
2. У ўзининг энг юқори чўққисига Сулаймон Муҳтарам (1520–1566) ҳукмронлиги даврида етиб, Жануби-Шарқий Европа, Ғарбий Осиё ва Шимолий Африканинг катта қисмини назорат қилди.
3. Империянинг пойтахти дастлаб Бурса, кейин Эдирне ва ниҳоят Истанбул бўлган, у 1453-йилда Меҳмед ИИ томонидан босиб олинишидан олдин Константинопол номи билан танилган.
4. Усмонлилар ўзларининг илғор ҳарбий ташкилотлари, жумладан, мажбуран христиан динига ўтган ўғил болалардан ташкил топган янгичарялар деб номланувчи элита пиёда қўшинлари билан машҳур эдилар.
5. Империя Жануби-Шарқий Европа ва Африканинг айрим қисмларида Исломнинг тарқалишида муҳим рол ўйнади.
6. Усмонли меъморчилиги Истанбулдаги Сулаймония масжиди ва Топкапи саройи каби машҳур иншоотларга ҳисса қўшган.
7. Усмонли империясидаги ҳуқуқий тизим дунёвий қонунлар ва шариатнинг уйғунлигига асосланган бўлиб, Султон олий ҳуқуқий ҳокимият эди.
8. Усмонлилар Европага қаҳва олиб келишган ва дунёдаги биринчи қаҳвахона, Кива Ҳан, 1475-йилда Константинополда очилган.
9. Империя ипак ишлаб чиқариш ва савдонинг йирик маркази бўлиб, 16-асрга келиб Ипак йўлининг катта қисмини назорат қилган.
10. Лолалар даври (1718–1730) тинчлик ва санъатдан завқланиш даври бўлиб, элита орасида жуда машҳур бўлган лолаларни етиштириш билан тавсифланади.
11. Усмонли империяси Биринчи жаҳон урушида марказий кучлардан бири сифатида қатнашган ва мағлубиятга учраган, натижада унинг парчаланишига олиб келган.
12. 1683-йилда Вена қамали империянинг Европага энг узоқ масофага юриши ва кейинчалик йирик ҳарбий куч сифатида таназзулга учраши бўлди.
13. Усмонлилар урушда тўплар ва порохдан фойдаланишда кашшоф бўлиб, ўрта асрларда жанг тактикасига сезиларли таъсир кўрсатган.
14. Империя ўзининг диний бағрикенглиги билан машҳур бўлиб, христианлар ва яҳудийларга ўз динларига амал қилиш ва "тариқ" деб номланувчи тизимда ўз қонунларига мувофиқ ўзларини бошқаришга имкон берган.
15. Қўлёзма нусха кўчирувчилар ва хаттотларнинг манфаатларини ҳимоя қилиш учун Усмонли империясида 18-асргача босмахоналар тақиқланган эди.
16. Истанбулдаги Галата кўприги империянинг Европа ва Осиё қисмлари ўртасидаги боғлиқликни рамзий маънода англатади.
17. ХВИ асрда ташкил этилган Усмонли почта тизими дунёдаги энг қадимги тизимлардан бири бўлиб, улкан империя бўйлаб алоқани осонлаштирган.
18. Империянинг расмий тили Усмонли турк тили бўлиб, у кўп миқдорда араб ва форс луғатини ўз ичига олган.
19. Усмонли денгиз флоти асрлар давомида Ўрта ер денгизида ҳукмронлик қилиб, унинг денгиз савдо йўлларининг хавфсизлигини таъминлаган.
20. Империянинг таназзулга учраши 17-асрнинг охирларида ички низолар, ҳарбий мағлубиятлар ва ҳудудларнинг йўқолиши билан юзлашди.
21. Лолалар даврида Усмонли маданиятига Европа услублари ва янгиликлари, жумладан, расм, меъморчилик ва боғдорчилик кириб келди.
22. Империянинг биринчи газетаси "Таквим-и Векайи" 1831-йилда Танзимат модернизация даврида ташкил этилган.
23. Дунёдаги энг катта ва энг қадимги ёпиқ бозорлардан бири бўлган Истанбулнинг Катта бозори Усмонли империясининг йирик савдо маркази бўлган.
24. Усмонли ер солиғи ва бошқаруви бўйича кадастр тизими ўз даври учун жуда ривожланган эди.
25. Империя қул савдосида иштирок этган, қуллардан ҳарбий, маъмурий ва маиший мақсадларда фойдаланган.
26. Янгичарилар империя ичида кучли сиёсий кучга айланиб, тўнтаришлар уюштирдилар ва султонларни 1826-йилда тарқатиб юборилгунга қадар тахтга ўтирдилар ёки ағдариб ташладилар.
27. Империянинг ранг-баранг ошхонасига араб, форс, Ўрта ер денгизи ва Болқон таомлари таъсир кўрсатган бўлиб, бу унинг бой ошпазлик анъаналарига ҳисса қўшган.
28. Муҳим санъат тури бўлган Усмонли миниатюра санъатида сарой ҳаёти, жанглар ва манзара саҳналари соя ёки перспективадан фойдаланмасдан тасвирланган.
29. Империянинг сўнгги султони Меҳмед ВИ 1922-йилда тахтдан ағдарилди, бу эса 1923-йилда Мустафо Камол Отатурк бошчилигида Туркия Республикасининг ташкил топишига олиб келди.
30. Усмонли империясининг мероси кўплаб Яқин Шарқ, Жануби-Шарқий Европа ва Шимолий Африка мамлакатларининг замонавий қонунлари, тиллари ва чегараларида яққол кўриниб турибди.

Усмонли империясининг олти асрдан ортиқ вақт давомида жаҳон саҳнасида улкан таъсири унинг кучи, мослашувчанлиги ва маданий бойлигидан далолат беради. Ҳарбий янгиликлари ва меъморий мўъжизаларидан тортиб, санъат, ҳуқуқ ва жамиятга қўшган ҳиссасигача, империя цивилизация тарихида ўчмас из қолдирди. Унинг мероси ҳақида мулоҳаза юритар эканмиз, инсоният тарихининг мураккабликларини ва вақт ва макон бўйлаб маданиятларнинг ўзаро боғлиқлигини чуқурроқ тушунамиз. Усмонли империясини ўрганиш тарихнинг энг ажойиб империяларидан бирининг қийинчиликлари ва ютуқлари ҳақидаги тушунчаларни очиб беришда давом этмоқда.