Alisher Navoiy haqida nimalarni bilishingiz kerak

Alisher Navoiy (1441-1501) - buyuk shoir va mutafakkir, davlat arbobi. Toʻliq ismi Nizomiddin Mir Alisher. U chagʻatoy (eski oʻzbek tili)dagi asarlarda ham, fors tilida ham (forscha asarlarda) Navoiy taxallusi bilan sheʼr yozgan. U G‘arbda Chag‘atoy adabiyoti nomi bilan mashhur bo‘lgan o‘zbek adabiyotining eng muhim timsolidir. Hamma turkiy xalqlar adabiyotida esa undan ulug‘ siymo yo‘q.

Navoiy bolaligidan Xuroson (Transoxaniya)ning bo‘lajak hukmdori Husayn Boyqaro (1469-1506) bilan do‘st edi. 10-12 yoshidan she’r yoza boshlagan. Navoiyning zamondoshi, tarixchi Xondamir (1473(76) -1534), atoqli o‘zbek shoiri Lutfiy (1369-1465) qarigan chog‘larida bola Navoiy bilan uchrashib, uning shoirlik iste’dodini yuksak baholagan.

Navoiy hayoti davomida musulmon Sharqining turli mamlakatlarida bo‘lib, o‘z davrining mashhur shaxslari bilan uchrashgan. Poetik mahoratini rivojlantiradi. 1464—65-yillarda Navoiy ijodining muxlislari uning ilk sheʼrlar toʻplamini (devonini) tayyorladilar. Bu holat Navoiyning bu davrga kelib shoir sifatida mashhur bo‘lganini ko‘rsatadi. 1469-yilgacha temuriylarning ichki nizolari davrida Navoiy oʻz ona shahri Hirotdan uzoqda yashashga majbur boʻldi.

1469-yilda temuriy Husayn Boyqaro Hirotni egallab, Xuroson hukmdori boʻladi. Shu vaqtdan boshlab Navoiy hayotida yangi bosqich boshlandi. U mamlakat siyosiy hayotida faol ishtirok etadi. Xuddi shu yili Xuroson hukmdori Navoiyni davlat muhri (muhrdori), 1472 yilda esa vazir etib tayinlaydi. U o‘z lavozimida mamlakat madaniy va ilmiy ziyolilariga katta yordam beradi. Katta mulk egasiga aylanadi.

1480-yillarda oʻz mablagʻi hisobidan Hirot va mamlakatning boshqa hududlarida jamoat foydalanishi uchun bir necha madrasa, 40 rabot (sayohatchilar toʻxtash joyi), 17 masjid, 10 soʻfiylar boshpanasi (xonaqohlari), 9 hammom, 9 koʻprik... va yana koʻp narsalarni qurdirdi. Ammo Navoiyning xalq manfaati yo‘lidagi bunday faoliyati hukmdor atrofini xush ko‘rmaydi va fitnalar orqali Navoiy va Husayn Boyqaro o‘rtasidagi munosabatlarni buzishga erishadi.

Ikkinchisi Navoiyni lavozimidan ozod qiladi va 1487 yilda Astrabad shahriga boshliq qilib yuboradi. Bu yerda u ikki yil qoladi va bu muddat tugagandan keyingina H.Bayqora unga Hirotga qaytishga ruxsat beradi va unga hukumatdagi lavozimni taklif qiladi. Lekin Navoiy rad etadi. H.ning rad etishiga qaramay, Bayqaro unga Sulton hukmdorning yaqin hamkori («mukarrabi hazrati sulton») mavqeini beradi. Bu lavozimda Navoiy barcha davlat ishlarini hal etishda ishtirok etish huquqiga ega edi.

Shu paytdan boshlab shoir hayotida yangi davr boshlandi, u ijod bilan ko‘proq shug‘ullana boshladi; Asarlarining asosiy qismi shu davrda yaratilgan. Navoiy temuriylar hukmronligining oxirgi yillarida (1370-1506) yashab ijod qilgan. Shuning uchun ham uning asarlarida ijtimoiy ruh, davrning dolzarb muammolari kuchli ta’sir ko‘rsatgan. 1490-1501 yillarda Navoiy oʻzining eng lirik, ijtimoiy-falsafiy va ilmiy asarlarini yaratdi.
Alisher Navoiy ijodi buyukdir. Oltita she’rining hajmi 60 000 misraga yaqin (misra). 1483-85 yillarda Navoiy “Xayrat ul-abror” (“Solihlar sarosimasi”), “Farhod va Shirin” (“Farhod va Shirin”), “Layli va Majnun”, “Saba’i sayyor” (“Sevgi sayyora”) (“Yetti sayyora” W”), “Barchasi” g‘azallaridan iborat “Xamsa” (“Beshlik”) asarini yaratdi. Ular hamsa an'anasi - kvintetlar yaratish (beshta she'r) asosida yaratilgan.

Navoiyning “Xamsa”si bu janrda turkiy tilda yaratilgan birinchi asardir. U turkiy tilda shunday hajmli asar yaratish mumkinligini isbotlaydi. Haqiqatan ham, Navoiy hatto chig‘atoy (eski o‘zbek) tilida ham fors-tojik adabiyotidan asar darajasida turadigan asar yaratish mumkinligini isbotlashga intiladi. Va u buni beshligi orqali to‘liq isbotlaydi.

Navoiy musulmon Sharqi adabiyotining deyarli barcha umumiy janrlarida o‘zini sinab ko‘radi va o‘zining o‘ziga xos ovozi, uslubi borligini ko‘rsatadi. Sharq adabiyotida “Layli va Majnun” mavzusida 120 dan ortiq she’rlar yaratilgan. Navoiy ham bu mavzuda o‘ziga xos yondashuv bilan she’r yaratadi. She’rda Layliy va Majnun o‘rtasidagi muhabbat tasvirlangan. Navoiy buni ta’riflari orqali insoniy va so‘fiylik ishqini ifodalash va talqin qilishga intiladi. Navoiy “Farhod va Shirin”, “Xayrat ul-abror” she’rlarida o‘zining so‘fiy qarashlarini ifodalagan. Uning she’rlarida so‘fiylik mavzusi umumiy falsafiy darajaga ko‘tariladi.

Shu bilan birga, bu she’rlar shoirning gumanistik qarashlari orqali dolzarb dunyoviy muammolarni kun tartibiga qo‘yadi. Navoiyning “Xamsa”sidan yana ikkita she’r – Sabi Sayyor va Saddi Iskandariyda hukmdor bilan bog‘liq muammolar birinchi o‘ringa chiqadi (qarang: Qayumov A. Saddi Iskandariy. Toshkent, 1980, o‘zbek tilida).

Ma’lumki, Navoiy temuriylar saroyiga yaqin bo‘lib, hukmdor va do‘st Husayn Boyqaroga qandaydir tarzda ta’sir o‘tkazish imkoniyatiga ega bo‘lgan. Shuning uchun ham Navoiy zikr etilgan g‘azallarida H.Boyqoraga qarata o‘z fikrlarini bildirgan: dunyo va shoh taxtining o‘zgarmasligi; hukmdorning o‘z xalqi oldidagi vazifalari... Xamsa yozish an’analarida Alisher Navoiyning “Xamsa”si o‘zining ijtimoiy-siyosiy xarakteri, o‘ziga xosligi bilan ajralib turadi. Abdurrahmon Jomiy (1414-1492) Navoiyning “Xamsa”sini o‘qib, unga juda yuqori baho bergan.


O‘zining ijtimoiy-badiiy ahamiyati jihatidan Navoiyning “Xamsa”si O‘rta Osiyoda katta o‘rin tutgan. Bu juda ko‘p qayta yozilgan. Hozir bizda hamsaning ko‘plab nusxalari yoki undan alohida she’rlar mavjud. nomidagi Sharqshunoslik instituti to‘plamlaridagina Abu Rayhon Beruniyning 15—20-asrlarda qayta yozilgan 166 qoʻlyozmasi mavjud boʻlib, beshta sheʼrning hammasi yoki baʼzi sheʼrlari mavjud. Shulardan 84 nusxada beshta she’r ham bor. Navoiy “Xamsa”sining tarqalishi va nusxalari soni uning Oʻrta Osiyo maʼrifiy hayotida alohida oʻrin tutganligini koʻrsatadi.

Navoiy butun umri davomida juda ko‘p sonli lirik asarlar yaratdi. 1498-yilda u oʻzining barcha sheʼrlari toʻplamini tuzishni tugatdi va “Xazoyin al-maoni” (“Fikrlar xazinasi”) nomli toʻrtta devon toʻplamini yaratdi. Ushbu to‘plamdagi barcha she’rlar 50 000 misradan ortiq. Shu bilan birga, Navoiy musulmon Sharqi adabiyotida mavjud 21 janrdan 16 janrda she’rlar yozgan.

Navoiy fors tilida yozgan she’rlarini “Divoni foniy” nomi bilan jamlagan. Fors shoirlari bilan ham bellashmoqchi edi. Yuqorida tilga olingan to‘plamlardan faqat g‘azal janrida yozilgan she’rlarni hisoblasak, ularning hajmi 3150 birlikni tashkil etadi. Navoiy hech bo‘lmaganda o‘zi yaratgan she’rlar soni bo‘yicha yetakchilik qiladi, deb bahslashish mumkin. Bundan tashqari, Navoiy fors tilidagi qasidalarini toʻplab, ikkita toʻplam yaratdi: “Sittai zaruriya” (“Olti zaruriyat”) va “Fusuli arbaa” (“Yilning toʻrt fasli”).

Alisher Navoiy o‘z she’riyati orqali o‘zbek (chag‘atoy) adabiyotini yangi bosqichga ko‘tardi. Uning lirikasi mavzularining kengligi, janrlarning rang-barangligi jihatidan undan oldingi o‘zbek adabiyotidan ancha ustun turadi. U o‘z lirikasida ham, she’rlarida ham dolzarb dunyoviy va ma’naviy, so‘fiylik masalalarini ifodalagan. Navoiyning “Arbain” (“Qirq toʻrtlik”), “Munajot” (“Allohga duo”) kabi diniy asarlari ham nashr etilgan.

So‘fiy nasriy asari “Nasoim al-muhabbat” (“Muhabbat nafaslari”)ning to‘liqroq matni nashr etilgan bo‘lib, unda 750 ta so‘fiy shayxlari haqida ma’lumot berilgan. Navoiy ilmiy asarlar ham yaratgan. Bularga fors va turkiy tillarni solishtirishga oid “Muhakamat al-lug‘atayn” (“Ikki til bahsi”, 1499); adabiy tanqidda - "Majalis an-nafois" ("Tozalanganlar majlisi"), aruz (nazm metri) nazariyasida - "Mezan al-avzan" ("O‘lchovlar tarozisi"), muamma janri nazariyasida - (charoda) "Mufradat".

Bundan tashqari, tarixiy mavzularda “Tarixi Muluki Ajam” (“Eron podshohlari tarixi”), “Tarixi Anbiya va Hukama” (“Payg‘ambarlar va donishmandlar tarixi”) risolalar yaratgan. Badiiy maktublarini “Munshaat” to‘plamiga jamlagan. Xotiralari: Abd ar-Rahmon Jomiy tarjimai holi — «Xamsat al-mutahayyirin» («Beshta adashgan», 1494), «Xalati Sayyid Hasan Ardasher» («Sayid Hasan Ardasher tarjimai holi»), «Xalati Paxlavon Muhammad» («Paxlavon Muhammad tarjimai holi»).

Navoiyning eng soʻnggi asari “Mahbub al-qulub” (1500). Unda uning jamiyat va siyosat haqidagi so‘nggi qarashlari ifodalangan.

Alisher Navoiy butun umri davomida adabiy va siyosiy faoliyatni uyg‘unlashtirgan. U yuksak martabali inson sifatida mamlakat ijtimoiy-iqtisodiy hayotini yaxshilashga katta hissa qo‘shdi; fan, san'at va adabiyotga homiylik qilish; doimo tinchlik va totuvlikni o‘rnatishga harakat qilgan.

Ko‘rib turganimizdek, Navoiy merosi mavzu va janr jihatidan rang-barangdir. Uning XV asrdan to hozirgi kungacha yaratgan asarlari o‘zbek adabiyoti rivojiga xizmat qilmoqda. Asrlar davomida uning asarlari taqlid va ilhom ob'ekti bo‘lib kelgan.