Алишер Навоий ҳақида нималарни билишингиз керак

Алишер Навоий (1441-1501) - буюк шоир ва мутафаккир, давлат арбоби. Тўлиқ исми Низомиддин Мир Алишер. У чағатой (эски ўзбек тили)даги асарларда ҳам, форс тилида ҳам (форсча асарларда) Навоий тахаллуси билан шеър ёзган. У Ғарбда Чағатой адабиёти номи билан машҳур бўлган ўзбек адабиётининг энг муҳим тимсолидир. Ҳамма туркий халқлар адабиётида эса ундан улуғ сиймо йўқ.

Навоий болалигидан Хуросон (Трансохания)нинг бўлажак ҳукмдори Ҳусайн Бойқаро (1469-1506) билан дўст эди. 10-12 ёшидан шеър ёза бошлаган. Навоийнинг замондоши, тарихчи Хондамир (1473(76) -1534), атоқли ўзбек шоири Лутфий (1369-1465) қариган чоғларида бола Навоий билан учрашиб, унинг шоирлик истеъдодини юксак баҳолаган.

Навоий ҳаёти давомида мусулмон Шарқининг турли мамлакатларида бўлиб, ўз даврининг машҳур шахслари билан учрашган. Поэтик маҳоратини ривожлантиради. 1464—65-йилларда Навоий ижодининг мухлислари унинг илк шеърлар тўпламини (девонини) тайёрладилар. Бу ҳолат Навоийнинг бу даврга келиб шоир сифатида машҳур бўлганини кўрсатади. 1469-йилгача темурийларнинг ички низолари даврида Навоий ўз она шаҳри Ҳиротдан узоқда яшашга мажбур бўлди.

1469-йилда темурий Ҳусайн Бойқаро Ҳиротни эгаллаб, Хуросон ҳукмдори бўлади. Шу вақтдан бошлаб Навоий ҳаётида янги босқич бошланди. У мамлакат сиёсий ҳаётида фаол иштирок этади. Худди шу йили Хуросон ҳукмдори Навоийни давлат муҳри (муҳрдори), 1472 йилда эса вазир этиб тайинлайди. У ўз лавозимида мамлакат маданий ва илмий зиёлиларига катта ёрдам беради. Катта мулк эгасига айланади.

1480-йилларда ўз маблағи ҳисобидан Ҳирот ва мамлакатнинг бошқа ҳудудларида жамоат фойдаланиши учун бир неча мадраса, 40 работ (саёҳатчилар тўхташ жойи), 17 масжид, 10 сўфийлар бошпанаси (хонақоҳлари), 9 ҳаммом, 9 кўприк... ва яна кўп нарсаларни қурдирди. Аммо Навоийнинг халқ манфаати йўлидаги бундай фаолияти ҳукмдор атрофини хуш кўрмайди ва фитналар орқали Навоий ва Ҳусайн Бойқаро ўртасидаги муносабатларни бузишга эришади.
Иккинчиси Навоийни лавозимидан озод қилади ва 1487 йилда Астрабад шаҳрига бошлиқ қилиб юборади. Бу ерда у икки йил қолади ва бу муддат тугагандан кейингина Ҳ.Байқора унга Ҳиротга қайтишга рухсат беради ва унга ҳукуматдаги лавозимни таклиф қилади. Лекин Навоий рад этади. H.ning рад этишига қарамай, Байқаро унга Султон ҳукмдорнинг яқин ҳамкори («мукарраби ҳазрати султон») мавқеини беради. Бу лавозимда Навоий барча давлат ишларини ҳал этишда иштирок этиш ҳуқуқига эга эди.

Шу пайтдан бошлаб шоир ҳаётида янги давр бошланди, у ижод билан кўпроқ шуғуллана бошлади; Асарларининг асосий қисми шу даврда яратилган. Навоий темурийлар ҳукмронлигининг охирги йилларида (1370-1506) яшаб ижод қилган. Шунинг учун ҳам унинг асарларида ижтимоий руҳ, даврнинг долзарб муаммолари кучли таъсир кўрсатган. 1490-1501 йилларда Навоий ўзининг энг лирик, ижтимоий-фалсафий ва илмий асарларини яратди.

Алишер Навоий ижоди буюкдир. Олтита шеърининг ҳажми 60 000 мисрага яқин (мисра). 1483-85 йилларда Навоий “Хайрат ул-аброр” (“Солиҳлар саросимаси”), “Фарҳод ва Ширин” (“Фарҳод ва Ширин”), “Лайли ва Мажнун”, “Сабаъи сайёр” (“Севги сайёра”) (“Етти сайёра” W”), “Барчаси” ғазалларидан иборат “Хамса” (“Бешлик”) асарини яратди. Улар ҳамса анъанаси - квинтетлар яратиш (бешта шеър) асосида яратилган.

Навоийнинг “Хамса”си бу жанрда туркий тилда яратилган биринчи асардир. У туркий тилда шундай ҳажмли асар яратиш мумкинлигини исботлайди. Ҳақиқатан ҳам, Навоий ҳатто чиғатой (эски ўзбек) тилида ҳам форс-тожик адабиётидан асар даражасида турадиган асар яратиш мумкинлигини исботлашга интилади. Ва у буни бешлиги орқали тўлиқ исботлайди.

Навоий мусулмон Шарқи адабиётининг деярли барча умумий жанрларида ўзини синаб кўради ва ўзининг ўзига хос овози, услуби борлигини кўрсатади. Шарқ адабиётида “Лайли ва Мажнун” мавзусида 120 дан ортиқ шеърлар яратилган. Навоий ҳам бу мавзуда ўзига хос ёндашув билан шеър яратади. Шеърда Лайлий ва Мажнун ўртасидаги муҳаббат тасвирланган. Навоий буни таърифлари орқали инсоний ва сўфийлик ишқини ифодалаш ва талқин қилишга интилади. Навоий “Фарҳод ва Ширин”, “Хайрат ул-аброр” шеърларида ўзининг сўфий қарашларини ифодалаган. Унинг шеърларида сўфийлик мавзуси умумий фалсафий даражага кўтарилади.

Шу билан бирга, бу шеърлар шоирнинг гуманистик қарашлари орқали долзарб дунёвий муаммоларни кун тартибига қўяди. Навоийнинг “Хамса”сидан яна иккита шеър – Саби Сайёр ва Садди Искандарийда ҳукмдор билан боғлиқ муаммолар биринчи ўринга чиқади (қаранг: Қаюмов А. Садди Искандарий. Тошкент, 1980, ўзбек тилида).

Маълумки, Навоий темурийлар саройига яқин бўлиб, ҳукмдор ва дўст Ҳусайн Бойқарога қандайдир тарзда таъсир ўтказиш имкониятига эга бўлган. Шунинг учун ҳам Навоий зикр этилган ғазалларида Ҳ.Бойқорага қарата ўз фикрларини билдирган: дунё ва шоҳ тахтининг ўзгармаслиги; ҳукмдорнинг ўз халқи олдидаги вазифалари... Хамса ёзиш анъаналарида Алишер Навоийнинг “Хамса”си ўзининг ижтимоий-сиёсий характери, ўзига хослиги билан ажралиб туради. Абдурраҳмон Жомий (1414-1492) Навоийнинг “Хамса”сини ўқиб, унга жуда юқори баҳо берган.


Ўзининг ижтимоий-бадиий аҳамияти жиҳатидан Навоийнинг “Хамса”си Ўрта Осиёда катта ўрин тутган. Бу жуда кўп қайта ёзилган. Ҳозир бизда ҳамсанинг кўплаб нусхалари ёки ундан алоҳида шеърлар мавжуд. номидаги Шарқшунослик институти тўпламларидагина Абу Райҳон Берунийнинг 15—20-асрларда қайта ёзилган 166 қўлёзмаси мавжуд бўлиб, бешта шеърнинг ҳаммаси ёки баъзи шеърлари мавжуд. Шулардан 84 нусхада бешта шеър ҳам бор. Навоий “Хамса”сининг тарқалиши ва нусхалари сони унинг Ўрта Осиё маърифий ҳаётида алоҳида ўрин тутганлигини кўрсатади.

Навоий бутун умри давомида жуда кўп сонли лирик асарлар яратди. 1498-йилда у ўзининг барча шеърлари тўпламини тузишни тугатди ва “Хазойин ал-маони” (“Фикрлар хазинаси”) номли тўртта девон тўпламини яратди. Ушбу тўпламдаги барча шеърлар 50 000 мисрадан ортиқ. Шу билан бирга, Навоий мусулмон Шарқи адабиётида мавжуд 21 жанрдан 16 жанрда шеърлар ёзган.

Навоий форс тилида ёзган шеърларини “Дивони фоний” номи билан жамлаган. Форс шоирлари билан ҳам беллашмоқчи эди. Юқорида тилга олинган тўпламлардан фақат ғазал жанрида ёзилган шеърларни ҳисобласак, уларнинг ҳажми 3150 бирликни ташкил этади. Навоий ҳеч бўлмаганда ўзи яратган шеърлар сони бўйича етакчилик қилади, деб баҳслашиш мумкин. Бундан ташқари, Навоий форс тилидаги қасидаларини тўплаб, иккита тўплам яратди: “Ситтаи зарурия” (“Олти зарурият”) ва “Фусули арбаа” (“Йилнинг тўрт фасли”).

Алишер Навоий ўз шеърияти орқали ўзбек (чағатой) адабиётини янги босқичга кўтарди. Унинг лирикаси мавзуларининг кенглиги, жанрларнинг ранг-баранглиги жиҳатидан ундан олдинги ўзбек адабиётидан анча устун туради. У ўз лирикасида ҳам, шеърларида ҳам долзарб дунёвий ва маънавий, сўфийлик масалаларини ифодалаган. Навоийнинг “Арбаин” (“Қирқ тўртлик”), “Мунажот” (“Аллоҳга дуо”) каби диний асарлари ҳам нашр этилган.

Сўфий насрий асари “Насоим ал-муҳаббат” (“Муҳаббат нафаслари”)нинг тўлиқроқ матни нашр этилган бўлиб, унда 750 та сўфий шайхлари ҳақида маълумот берилган. Навоий илмий асарлар ҳам яратган. Буларга форс ва туркий тилларни солиштиришга оид “Муҳакамат ал-луғатайн” (“Икки тил баҳси”, 1499); адабий танқидда - "Мажалис ан-нафоис" ("Тозаланганлар мажлиси"), аруз (назм метри) назариясида - "Мезан ал-авзан" ("Ўлчовлар тарозиси"), муамма жанри назариясида - (чарода) "Муфрадат".

Бундан ташқари, тарихий мавзуларда “Тарихи Мулуки Ажам” (“Эрон подшоҳлари тарихи”), “Тарихи Анбия ва Ҳукама” (“Пайғамбарлар ва донишмандлар тарихи”) рисолалар яратган. Бадиий мактубларини “Муншаат” тўпламига жамлаган. Хотиралари: Абд ар-Раҳмон Жомий таржимаи ҳоли — «Хамсат ал-мутаҳаййирин» («Бешта адашган», 1494), «Халати Саййид Ҳасан Ардашер» («Сайид Ҳасан Ардашер таржимаи ҳоли»), «Халати Пахлавон Муҳаммад» («Пахлавон Муҳаммад таржимаи ҳоли»).

Навоийнинг энг сўнгги асари “Маҳбуб ал-қулуб” (1500). Унда унинг жамият ва сиёсат ҳақидаги сўнгги қарашлари ифодаланган.

Алишер Навоий бутун умри давомида адабий ва сиёсий фаолиятни уйғунлаштирган. У юксак мартабали инсон сифатида мамлакат ижтимоий-иқтисодий ҳаётини яхшилашга катта ҳисса қўшди; фан, санъат ва адабиётга ҳомийлик қилиш; доимо тинчлик ва тотувликни ўрнатишга ҳаракат қилган.

Кўриб турганимиздек, Навоий мероси мавзу ва жанр жиҳатидан ранг-барангдир. Унинг ХВ асрдан то ҳозирги кунгача яратган асарлари ўзбек адабиёти ривожига хизмат қилмоқда. Асрлар давомида унинг асарлари тақлид ва илҳом объекти бўлиб келган.