Makka amiri ibn Vahhos Mahmud Zamaxshariy haqida

“Jar Alloh” (Alloh himoya qilgan), “Ustaz al-dunyo” (butun dunyo muallimi), “Ustaz al-arab va al-ajam” (arablar va arab bo‘lmaganlar o‘qituvchisi), “Ka’batu ul-udaba” (savodxonlarning Ka’basi), “Faxr Xavorazm” (Xorazm iftixori), bularga katta hurmat va ehtirom bilan foydalanilgan. Sharqning atoqli olimi Mahmud az-Zamaxshariyga (1075-1144) murojaat qiladi.

O‘zbek xalqining buyuk ajdodi ilohiyot, falsafa, filologiya, Qur’oni Karim tafsiri bilan musulmon olamida shuhrat qozongan. Mutafakkirning toʻliq ismi Abu al-Qosim Mahmud ibn Umar ibn Muhammad al-Xorazmiy az-Zamaxshariy edi.

Nomidan ko‘rinib turibdiki, olim Xorazm vohasining Zamaxshar qishlog‘ida tug‘ilgan. Aytish joizki, bu hududdan Muhammad Muso al-Xorazmiy, Abu Abdulloh al-Xorazmiy, Abu Rayhon Beruniy va boshqa taniqli arboblar yetishib chiqqan.

Az-Zamaxshariyning otasi solih va o‘qimishli inson bo‘lib, xalq orasida katta obro‘-e’tiborga ega bo‘lib, imomlik qilgan. Mahmudning onasi ham taqvodor, ma’rifatli, dono ayol edi. Shu tufayli bola boshlang‘ich ta'limni ota-onasidan oldi. So‘ngra ilm izlab az-Zamaxshariy Xuroson, Suriya, Iroq va Hijozga sayohat qilib, o‘sha davrning ko‘zga ko‘ringan ulamolari bilan uchrashib, ilmiy tadbirlarda qatnashadi.

Az-Zamaxshariy oʻz taʼlimida arab tili va adabiyoti, arab xalqlarining turli shevalari, ularning urf-odat va anʼanalarini oʻrganishga alohida eʼtibor qaratgan. Qur’oni Karim tilini mukammal o‘zlashtirib, barcha asarlarini, jumladan grammatika va tilshunoslikka oid asarlarini ham shu tilda yozgan. Bu asarlarning arablar uchun ahamiyati uning davrida daho sifatida e’tirof etilishidan dalolat beradi: “Agar az-Zamaxshariy bo‘lmaganida, arablar o‘z (ona) tilini to‘liq chuqur anglamagan bo‘lar edilar”.
Xulosa qilib aytganda, buyuk bobomiz arab tilshunosligining asoschilaridan biri, grammatikani taqdim etishning yangi usuli, o‘zak so‘zlarning alifbo tamoyili asosida lug‘atlar tuzish, ko‘p tilli lug‘at (arab-fors, arab-fors-turkiy)ning birinchi muallifi desak, mubolag‘a bo‘lmaydi. Qolaversa, az-Zamaxshariyning ijodi va faoliyati tufayli Movaronaron arab tili va arab tili madaniyatining nufuzli markazlaridan biriga aylandi.

Taniqli arabshunos Makkaga ikki marta tashrif buyurgan. Shahar amiri Abu al-Husayn ibn Vahhos al-Husayniy Zamaxshariyni to‘la hurmat bilan kutib oldi. Uning buyrug‘i bilan olim uchun Ka’ba yonidan uy qurilib, uning ilmiy, ijodiy va o‘qituvchilik faoliyati uchun barcha sharoit yaratilgan. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimov ham Xiva shahrining 2500 yilligiga bag‘ishlangan tantanali marosimdagi ma’ruzasida hokimning bobomizga bo‘lgan munosabati haqida to‘xtaldi. 

"Muqaddas Makka amiri ibn Vahhos arab tilining mukammal grammatikasini yaratgan yana bir ulug‘ ajdodimizning dahosiga qoyil bo‘lib, shunday yozgan edi: "Xorazmdagi birgina Zamaxshari uchun butun dunyo qishloqlarini berish mumkin. Chunki bu qishloq olamga Mahmud az-Zamaxshari kabi allomani bir marta dunyoda paydo bo‘lishi mumkin."

Bu ulug‘ mutafakkir tilshunoslik, lug‘atshunoslik, adabiyotshunoslik, musulmon tafsiri (muqaddas matnlarni o‘rganish), sunnat, fiqh, falsafaga oid 60 dan ortiq asarlar muallifi. Zamaxshariyning bizgacha yetib kelgan 40 ga yaqin asarlari orasida adabiy va grammatik-leksikografik asarlar ustunlik qiladi. Muqaddas kitobning kanonik talqinlaridan biri sifatida e’tirof etilgan va Al-Azhar universitetida o‘qitish jarayonida qo‘llanilgan “al-Kashshaf an-haqoiq al-tanzil” (“Vahiy haqiqatlarining oshkor bo‘lishi”) nomli Qur’on tafsiri, mohiyatan, muqaddas kitobni ilmiy o‘rganishning ilk namunasi hisoblanadi.

Olim yuqorida tilga olingan sohalardagi asarlaridan tashqari, fan va tabiatshunoslikning boshqa sohalarida ham ijod qilgan. Masalan, uning Arabiston yarim oroli geografiyasiga oid “Kitob al-Jibal va al-amkina va al-miyah” (“Tog‘lar, joylar va suvlar kitobi”) asari Gollandiyada lotin tiliga tarjima qilingan va Yevropada bir necha bor qayta nashr etilgan. Payg‘ambarimiz urf-odatlariga bag‘ishlangan “Al-Faiq fi g‘arib al-hadis” (“Ajoyib hadislarning eng zo‘r kitobi”) alohida ahamiyatga ega bo‘lib, Haydarobod, Bag‘dod va Qohirada qayta-qayta nashr etilgan.