Макка амири ибн Ваҳҳос Маҳмуд Замахшарий ҳақида

“Жар Аллоҳ” (Аллоҳ ҳимоя қилган), “Устаз ал-дунё” (бутун дунё муаллими), “Устаз ал-араб ва ал-ажам” (араблар ва араб бўлмаганлар ўқитувчиси), “Каъбату ул-удаба” (саводхонларнинг Каъбаси), “Фахр Хаворазм” (Хоразм ифтихори), буларга катта ҳурмат ва эҳтиром билан фойдаланилган. Шарқнинг атоқли олими Маҳмуд аз-Замахшарийга (1075-1144) мурожаат қилади.

Ўзбек халқининг буюк аждоди илоҳиёт, фалсафа, филология, Қуръони Карим тафсири билан мусулмон оламида шуҳрат қозонган. Мутафаккирнинг тўлиқ исми Абу ал-Қосим Маҳмуд ибн Умар ибн Муҳаммад ал-Хоразмий аз-Замахшарий эди.

Номидан кўриниб турибдики, олим Хоразм воҳасининг Замахшар қишлоғида туғилган. Айтиш жоизки, бу ҳудуддан Муҳаммад Мусо ал-Хоразмий, Абу Абдуллоҳ ал-Хоразмий, Абу Райҳон Беруний ва бошқа таниқли арбоблар етишиб чиққан.
Аз-Замахшарийнинг отаси солиҳ ва ўқимишли инсон бўлиб, халқ орасида катта обрў-эътиборга эга бўлиб, имомлик қилган. Маҳмуднинг онаси ҳам тақводор, маърифатли, доно аёл эди. Шу туфайли бола бошланғич таълимни ота-онасидан олди. Сўнгра илм излаб аз-Замахшарий Хуросон, Сурия, Ироқ ва Ҳижозга саёҳат қилиб, ўша даврнинг кўзга кўринган уламолари билан учрашиб, илмий тадбирларда қатнашади.

Аз-Замахшарий ўз таълимида араб тили ва адабиёти, араб халқларининг турли шевалари, уларнинг урф-одат ва анъаналарини ўрганишга алоҳида эътибор қаратган. Қуръони Карим тилини мукаммал ўзлаштириб, барча асарларини, жумладан грамматика ва тилшуносликка оид асарларини ҳам шу тилда ёзган. Бу асарларнинг араблар учун аҳамияти унинг даврида даҳо сифатида эътироф этилишидан далолат беради: “Агар аз-Замахшарий бўлмаганида, араблар ўз (она) тилини тўлиқ чуқур англамаган бўлар эдилар”.

Хулоса қилиб айтганда, буюк бобомиз араб тилшунослигининг асосчиларидан бири, грамматикани тақдим этишнинг янги усули, ўзак сўзларнинг алифбо тамойили асосида луғатлар тузиш, кўп тилли луғат (араб-форс, араб-форс-туркий)нинг биринчи муаллифи десак, муболаға бўлмайди. Қолаверса, аз-Замахшарийнинг ижоди ва фаолияти туфайли Моваронарон араб тили ва араб тили маданиятининг нуфузли марказларидан бирига айланди.

Таниқли арабшунос Маккага икки марта ташриф буюрган. Шаҳар амири Абу ал-Ҳусайн ибн Ваҳҳос ал-Ҳусайний Замахшарийни тўла ҳурмат билан кутиб олди. Унинг буйруғи билан олим учун Каъба ёнидан уй қурилиб, унинг илмий, ижодий ва ўқитувчилик фаолияти учун барча шароит яратилган. Ўзбекистон Республикаси Президенти Ислом Каримов ҳам Хива шаҳрининг 2500 йиллигига бағишланган тантанали маросимдаги маърузасида ҳокимнинг бобомизга бўлган муносабати ҳақида тўхталди. 

"Муқаддас Макка амири ибн Ваҳҳос араб тилининг мукаммал грамматикасини яратган яна бир улуғ аждодимизнинг даҳосига қойил бўлиб, шундай ёзган эди: "Хоразмдаги биргина Замахшари учун бутун дунё қишлоқларини бериш мумкин. Чунки бу қишлоқ оламга Маҳмуд аз-Замахшари каби алломани бир марта дунёда пайдо бўлиши мумкин."

Бу улуғ мутафаккир тилшунослик, луғатшунослик, адабиётшунослик, мусулмон тафсири (муқаддас матнларни ўрганиш), суннат, фиқҳ, фалсафага оид 60 дан ортиқ асарлар муаллифи. Замахшарийнинг бизгача етиб келган 40 га яқин асарлари орасида адабий ва грамматик-лексикографик асарлар устунлик қилади. Муқаддас китобнинг каноник талқинларидан бири сифатида эътироф этилган ва Ал-Азҳар университетида ўқитиш жараёнида қўлланилган “ал-Кашшаф ан-ҳақоиқ ал-танзил” (“Ваҳий ҳақиқатларининг ошкор бўлиши”) номли Қуръон тафсири, моҳиятан, муқаддас китобни илмий ўрганишнинг илк намунаси ҳисобланади.

Олим юқорида тилга олинган соҳалардаги асарларидан ташқари, фан ва табиатшуносликнинг бошқа соҳаларида ҳам ижод қилган. Масалан, унинг Арабистон ярим ороли географиясига оид “Китоб ал-Жибал ва ал-амкина ва ал-мияҳ” (“Тоғлар, жойлар ва сувлар китоби”) асари Голландияда лотин тилига таржима қилинган ва Европада бир неча бор қайта нашр этилган. Пайғамбаримиз урф-одатларига бағишланган “Ал-Фаиқ фи ғариб ал-ҳадис” (“Ажойиб ҳадисларнинг энг зўр китоби”) алоҳида аҳамиятга эга бўлиб, Ҳайдаробод, Бағдод ва Қоҳирада қайта-қайта нашр этилган.