Болаларда анемия ёки камқонлик сабаблари ва даволаш сирлари усуллари

Камқонлик – қонда гемоглобин миқдорининг нормадан паст бўлиши, энг кўп тарқалган патологиялардан бири. Кўпгина ёш оналар бу патология ҳақида яхши билишади, чунки уларнинг ҳар иккидан бири ушбу ҳолат билан ҳомиладорлик вақтида дуч келишган. Болаларда камқонлик мустақил касаллик сифатида эмас, балки бошқа касаллик асорати сифатида юзага келади. Шу сабабли анемияга сабаб бўлаётган омилни топиш ва уни бартараф этиш керак.
ЖССТ статистикаси бўйича темир танқислиги анемияси 25 % ҳолатларда чақалоқларда, 4 ёшгача бўлган болаларда 43 % гача, 5-12 ёш оралиғидаги болаларда 37 % ва пубертат давридаги болаларда эса 30 % ҳолатларда ташхисланган.

Анемия ҳолатини кўпчилик ота-оналар жиддий эмас деб қарайдилар. Шунчаки овқат таркибида темир сақловчи маҳсулотларни кўпроқ бериш билан муаммонинг ечимини топдик деб ўйлашади. Аслида, камқонлик бола қон ишлаб чиқариш тизимидаги ўзгаришлардан далолат бериб, кейинчалик бу ҳолат жиддий асоратларга сабаб бўлиши мумкин.
Анемия турлари (классификацияси)
Анемия – турли хилдаги кўринишларда намоён бўлади. Бу ҳолат кўплаб касалликлар асорати сифатида намоён бўлиб, турли хилдаги симптомлар билан кечади ва ҳар бир ҳолатнинг оқибати ўзига хос бўлади. Шуларни инобатга олиб, тиббиёт соҳасида ташхис қўйиш ва даволаш осон бўлиши учун анемиянинг бир неча хил классификация тузилган.

Ранг кўрсаткичи бўйича
Ранг кўрсаткичи эритроцитларнинг гемоглобин билан қанчалик даражада тўйинганлигини кўрсатиб беради. Нормада бу кўрсаткич 0,8 дан 1,1 гача бўлади.
Гипохром анемия
Болаларда энг кўп учрайдиган патология – гипохром анемияда ранг кўрсаткич 0,8 дан кичик бўлади.
Анемиянинг бу шаклига қуйидагилар киради:
Темир танқислиги анемияси – организмида темир микроэлементи етишмаслиги натижасида гемоглобин синтезининг камайиши, бунга сабаб овқат маҳсулотларида темир камлиги ёки кўп қон йўқотиш. Айнан шу кўринишдаги анемия болаларда кўп учрайди;
Талассемия (Кул анемияси) – гемоглобинлар генидаги ирсий мутация, бундай болалар ақлий ва жисмоний ривожланишдан ортда қоладилар.
Нормохром анемия
Нормохром анемияда ранг кўрсаткич 0,8-1,1 оралиғида бўлади.
Бу турдаги анемияга қуйидагилар киради:
Гемолитик анемия – бунда эритроцитлар синтезланишидан кўра тезроқ парчаланишади;
Постгеморрагик – кўп қон йўқотиш натижасида келиб чиқадиган анемия;
Эритропоэтин кам синтезланиши натижасида келиб чиққан анемия (бу гормон буйракда синтезланади ва эритроцитлар ишлаб чиқарилишини бошқаришда иштирок этади);
Неопластик – суяк кўмигида ўсма пайдо бўлиши;
Апластик – боланинг суяк кўмигида жиддий ўзгаришларга сабаб бўладиган ва кўп ҳолларда ўлим билан тугайдиган ҳолат, даволаш жуда қийин;
Гипопластик – суяк кўмигининг енгил даражада ўзгариши, юқоридагилардан кўра хавсизроқ.
Болаларда гипопластик анемия сабаблари
Ташқи омиллар    Ички омиллар
Физик: радиация, юқори частотали ток, вибрация    Генетик: мутациялар, сабаби номаълум бўлган ҳолатлар Механик: жароҳат    Эндокрин: қалқонсимон без ёки тухумдонлардаги касалликлар, қандли диабет
Кимёвий: турли хил заҳарлар, айрим дори препаратлари    Бириктирувчи тўқиманинг тизимли касалликлари: системали қизил югури, ревматоид артрит
Биологик: вируслар, герпес, замбуруғлар, ҳужайра ичи бактериялари    Озиқланишнинг бузилиши: қон ҳосил бўлишида етарли бўлмаган озуқавий моддалар


Гиперхром анемия
Гиперхром анемияда ранг кўрсаткич 1,1 дан ёқори бўлади.
Бу турдаги анемияга қуйидагилар киради:
Б12 витамин етишмовчилиги анемияси ёки ёмон сифатли камқонлик, ёки Аддисон-Бирмер касаллиги – Б12 витамини етишмаганлиги ҳисобига қон ишлаб чиқарилиши камаяди, бунда суяк кўмиги ва нерв тизими зарарланади;
Фолидефицит анемия – бола организмига фоли кислотасининг етарлича тушмаслиги натижасида келиб чиқадиган гематологик патология. Бунда суяк кўмигида эритроцитлар шаклланиши секинлашади, мегалобласт шаклга ўтади;
Миелодиспластик синдром (МДС) – гематология соҳасидаги муаммоли патологиялардан бири. Суяк кўмиги дисплазиясига учраб оқ қон касаллигига олиб келадиган ҳолат. Аммо, болалар орасида кам учрайди.
Оғирлик даражаси бўйича классификацияси
Ушбу классификация асосида бола қонидаги гемоглобин миқдори ётади:
Енгил, 1 даражали анемия – нормадан паст, 90 г/л гача;
Ўрта ,2 даражали анемия – 90-70 г/л оралиғида;
Оғир, 3 даражали анемия – 70 г/л дан паст.
Бола ёши    Гемоглобин миқдори (г/л)
1-2 кунлик    145-225
3-7 кунлик    135-215
8-14 кунлик    125-205
15-30 кунлик    100-180
2 ойлик    90-140
3-6 ойлик    95-135
6-12 ойлик    100-140
1-2 ёш    105-145
3-6 ёш    110-150
7-12 ёш    115-150
16-18 ёш    120-160
Шоw море



Суяк кўмиги ҳолати бўйича
Қонда гемоглобин кам миқдорда бўлганда суяк илиги бу ҳолатни бартараф этишга ҳаракат қилади. Бунда ретикулоцитлар (янги эритроцитлар нормада 0,5-2 %) миқдори ортади. Ретикулоцитлар миқдорига қараб қуйидаги анемия шакллари фарқланади:
Арегенератор (апластик) – уларнинг умуман бўлмаслиги;
Гипорегенератор (Б12 витамин танқислиги, темир танқислиги) – 0,5 % дан кам;
Норморегенератор (постгеморрагик) – 0,5-2 % (норма);
Гиперрегенератор (гемолотик) – 2 % дан кўп.
Бола қонидаги ретикулоцитларнинг ёшга боғлиқ нормал кўрсаткичи
Ўлчов бирлиги    1 ёшгача    1-6 ёш    6-12 ёш    12-16 ёш
Фоиз (%)    0,3-1,5    0,3-1,2    0,2-1,2    0,2-1,1
Промилли (%)    3-15    3-12    2-12    2-11


Патогенетик классификация
Қон ишлаб чиқарилиши билан боғлиқ бўлган патологияга асосланган классификация.
Аутоиммун гемолитик анемия – эритроцитларнинг организмнинг ўз иммуне тизими антителолари томонидан парчаланиши;
Постгеморрагик – қон йўқотиш натижасида келиб чиқади;
Дисгемопоэтик – қизил суяк илигининг функцияси бузилиши билан кечадиган анемия: энг кўп тарқалган тури – Даймонд-Блекфен туғма анемияси, 90 % ҳолларда болалар дунёга келиши биланоқ аниқланади;
Дефицит анемиялар (Б12 витамин, фоли кислота танқислиги) – керакли бўлган моддалар етишмаслиги.
Этиологик классификацияси
Анемия мустақил касаллик эмас, у бирор бир касаллик натижасида келиб чиқади. Айнан мана шунга асосланиб қуйидаги классификация тузиб чиқилган.
Инфекцион анемия:
Сил;
Бактериал эндокардит;
Бронхоэктатик касаллик;
Ўпка абцесси;
Бруцеллёз;
Пиелонефрит;
Остеомиелит;
Микоз.
Коллагеноз анемиялар:
Тизимли қизил югурик;
Ревматоид артрит;
Тугунли полиартрит;
Хортон касаллиги.
Қоннинг ёшга боғлиқ ўзига хослиги
Бола дунёга келиши билан унинг қон таркиби ривожланиб боргани сари ўзгариб туради. Унинг қон тизими янги шароитга мослашиб боради. Гемоглобин ва эритроцитлар миқдори доимо ўзгариб туради, айниқса 1 ёшгача бўлган даврда. Шу сабабли камқонликнинг ҳам ёшга боғлиқ жиҳатлари бор.
Чақалоқлардаги анемик ҳолатлар ҳомиладорликнинг қийин кечганлиги ёки туғма ирсий омил натижасида келиб чиқади. Чала туғилган болалардаги анемия ХХ асрдаёқ баён қилиб ўтилган ва улар турли хил кўринишда бўлиши мумкин.
Анемия тури    Сабаби    Максимал аниқланиш муддати (ҳафталарда)
Эрта    Эритропоэзнинг, қон ҳажмининг ортиб боришининг кечикиши    4-8
Оралиқ    Эритропоэз жараёни қон ҳажмини ошириш учун етарлича эмас    8-16
Кечки    Темир захирасининг камайиши натижасида эритроцитлар синтезининг бузилиши    16 ва ундан кўп
Мегалобласт    Фолат кислотаси танқислиги, инфекция натижасида    6-8
Гемолитик    Витамин Э танқислиги ҳисобига эритроцитларнинг оксидланишга мойиллиги ортиб кетиши    6-10


Кўкрак ёшидаги чақалоқлар орттирилган анемия касаллиги кўпинча иммун тизими суст ёки озиқланиш сифати яхши бўлмаган (сунъий озиқлантиришга эрта ўтиш) болаларда учрайди.
Бу босқичда даволаш бироз қийинчилик туғдиради, чунки чақалоқ овқатланиш маҳсулотларини ўзгартиришнинг иложи йўқ. Фақатгина махсус темир кўп сақловчи айрим сунъий озуқа моддаларни шифокор тавсиясига кўра қўллаш mumkin.Koъкрак ёшидаги чақалоқлар орттирилган анемия касаллиги кўпинча иммунитет тизими суст ёки озиқланиш сифати яхши бўлмаган (сунъий озиқлантиришга эрта ўтиш) болаларда учрайди.
Кўп ҳолларда анемия эрта болалик даврида аниқланади ва даволаниши қийин бўлган ҳамда оғир шаклдаги анемиялар ташхисланади. Генетик мутациялар, наслий омил, ҳомиладорлик вақтидаги патологиялар – буларнинг барчаси айнан мана шу даврда аниқланади. Бундай болалар 3 ёшларга бориб қон тизимида ўзгаришлар келиб чиқади – маиший ҳаёт тарзи ўзгариши ва овқатланиш тартиби ўзгариши ҳисобига.
Анемия сабаблари
Болаларда камқонлик ривожланишига бир неча омиллар сабаб бўлади – ташқи ва ички, наслий ва орттирилган, ҳомилададорлик ва туғилгандан кейинги, патологик ва асосий омиллар. Ота-оналар учун болакайларини анемия ҳолатига олиб келиши мумкин бўлган омилларни билиш жуда муҳим ҳисобланади.
Ҳомиладорлик вақтидаги сабаблар
Онанинг ҳомиладорлик вақтидаги кам қонлиги, қизамиқ;
Киндик тизими ва йўлдошнинг нотўғри ривожланиши;
Чекиш;
Резус-конфликт.
Туғриқдан кейинги сабаблар
Туғриқ жараёнидаги жароҳатлар;
Чала туғилганлик;
Тана вазнининг камлиги;
Эритроцитларни парчаланишига сабаб бўлувчи наслий касалликлар.
Озиқланиш билан боғлиқ сабаблар
Бир хил овқатланиш рациони;
Вегетарианлик;
Витаминлар етишмаслиги;
Режим йўқлиги.
Касалликлар сабаб бўладиган ҳолатлар
Гижжалар инвазияси;
Рахит;
Онкологик касалликлар;
Ичак касалликлари;
Гепатит;
Инфекцион касалликлар; сил, ўпка абцесси, бактериал эндокардит, бруцеллёз, пиелонефрит, остеомиелит, микоз;
Системали қизил югурик;
Хортон касаллиги.
Агар гепатит сабабли анемиянинг апластик шакли ривожланса, боланинг яшаб қолиш имконияти кам. Овқатланиш билан боғлиқ муаммоларда уларни бартараф этиш мумкин. Бундан ташқари болалар камҳаракат, қалин кийинадиган, доимо бир ҳолатда ётадиган бўлсалар ҳам эритроцитлар “бекорга” ишлаб чиқарилмайди, шу сабабли боланинг актив ҳаракатини таъминлаш керак.
Анемия белгилари
Кўп ҳолларда анемия белгиларсиз кечади. Ота-оналар бола қонини анализга топширган вақтларида тасодифан билиб қолишади. Шундай бўлса ҳам эътибор билан болакай парвариш қилинса анемиянинг ҳар бири тури учун ўзига хос бўлган белгиларни сезиш мумкин.
Умумий аҳволи
Ҳолсиз, чарчаган;
Диққат қилиш пасайган;
Тез чарчаб қоладиган;
Бош оғриқлари;
Уйқусизлик;
Қўзғалувчанлик;
Қулоқларда шовқин.
Юрак-қон томир тизими
Артериал гипотония;
Функционал систолик шовқин;
Тахикардия;
Ҳушдан кетиш;
Юрак етишмовчилиги.
Ҳазм қилиш тизими
Оғиз шиллиқ қаватининг қуруқлашуви;
Иштаҳанинг йўқолиши ёки пасайиши;
Ич қотиши / ич кетиши;
Оғиз шиллиқ қаватида ёриқлар;
Метеоризм;
Кўкрак ёшидаги болаларнинг тез-тез қайт қилиши.
Ташқи кўринишидаги ўзгаришлар
Тери қопламаси, шиллиқ қаватлар ва тирноқларнинг рангпарлиги;
Соч тўкилиши;
Тирноқларнинг синувчанлиги;
Шишлар;
Тана вазнининг камайиши.
Юқоридаги барча белгилар бирор бир касаллик симптомларидир. Шу сабабли анемияга сабаб бўлаётган касалликни аниқлаш ва уни бартараф этиш керак.
Болаларда анемия диагностикаси
Болаларда анемияга шубҳа қилинса педиатр, терапевт ёки гематолог кўригидан ўтиш керак. Диагностиканинг асоси қон анализидир:
Қоннинг умумий анализи – гемоглобин, эритроцитлар сони ва ранг кўрсаткич;
Қон биокимёвий текшируви – витамин, билирубин ва темир миқдорини аниқлаш учун;
Кам ҳолларда суяк кўмиги пункцияси.
Анализлар натижасига асосланиб анемия диагнози қўйилганда болаларни тор доирадаги мутахассислар текширадилар – гастроэнетролог, ревматолог, нефролог, кардиолог ва бошқалар.
Анемияни даволаш
Анемияни комплекс давоси тўрт принспга асосланади: овқатланишни яхшилаш ва ҳаёт сифатини ошириш, асосий касалликни даволаш, махсус дори препаратларини қабул қилиш ва эҳтиёткорлик билан халқ табобатидан фойдаланиш. Буларнинг барчаси шифокор томонидан буюрилади.
Медикоментоз даво
Анемиянинг ягона давоси йўқ, чунки камқонликка сабаб бўлувчи кўплаб касалликлар бор. Аввало, ўша касалликларни бартараф этиш керак. Шундай бўлса ҳам ёрдам берувчи муолажалар мавжуд.
Умумий муолажалардан қуйидагилар мавжуд:
Қон қуйиш;
Суяк илигини кўчириб ўтказиш;
Гемотрансфузия;
Темирнинг таблетка ёки инексия кўринишидаги препаратлари (Феррумлек, Сорбифер, Гемостимулин, Ферроплекс, Тардиферон, Фербитол, Эктофер);
Фоли кислотаси;
Б12 витамини;
Глюкокортикоид ва анаболик гормонлар;
Санатор-курорт даволаниш, тоғли жойларда дам олиш: бундай шароитда организм кўпроқ гемоглобин синтез қилишга ҳаракат қилади.
Халқ табобати усуллари ёрдамида камқонликни даволаш
Темир танқислиги анемиясида, болаларни даволаш мақсадида шифокор кўрсатмасига биноан халқ табобатидан фойдаланса ҳам бўлади. Одатда халқ табобати ёрдамида латент (яширин) яъни симптомлари юзага чиқмайдиган анемияларни даволаса бўлади.
Дамламалар:
Наъматак мевасидан тайёрланган дамлама халқ табобатида камқонликни даволашда кенг қўлланилган. Ушбу дамлама таркибида витамин C миқдори жуда кўп бўлиб, озиқ-овқатлардаги темирнинг ўзлаштирилишига кўмаклашади.
Наъматакдан дамлама тайёрлаш учун унинг қуритилган мевалари ишлатилади. Бир ош қошиқ мева бир стакан сувга солинади ва паст оловда 10 дақиқа қайнатилади. Сўнг ярим соат дамлаб қўйилади, овқатдан олдин ичилади.
Бундан ташқари:
Асал;
Қуруқ мевалар;
Лавлаги.
Қанд лавлагини сувда қайнатиб тозалангач, куб шаклида тўғраб ва идишга солинади. Бироз миқдорда қаймоқ аралаштириб истеъмол қилиш мумкин.
Камқонликда овқатланиш
1 ёшгача бўлган болалар анемиясини асосан диета йўли билан даволанади. Овқат рационида темир кўп сақловчи маҳсулотлар бериш тавсия этилади. Албтта, боланинг индивидуал хусусияти ва ёшига боғлиқ равишда диета танланади.
Чақалоқларда анемияни бартараф этиш учун энг яхши озуқа – она сути. 8 ойликдан бошлаб қўшимча овқат: гўшт, гречкали каша бериш мумкин. 12 ойлигидан бошлаб – балиқ, мевалар ва сабзавотлар. Баъзида гемотологлар анемик болаларга стол №11 ни тавсия этишади (бир кунда 5 маҳал овқатланиш). Бу стол қуйидаги маҳсулотлардан ташкил топган:
Нон, макарон, ун маҳсулотлари;
Шўрва;
Балиқ;
Гўшт, жигар;
Творог, сариёғ, пишлоқ;
Тухум;
Ёнғоқ;
Гречка:
Нўхат, фасол шўрва;
Сабзавотлар, мевалар ва резаворлар.
Болаларда анемия асоратлари ва оқибатлари
Кам қонлик асоратлари узоқ муддат давом этганда ва тўғри даволанмаганда юзага келади. Улар боланинг кейинги ҳаётининг сифатини пасайтириши мумкин.
Энг хавфли асоратлар қуйидагилар бўлиши мумкин:
Иммунитетнинг заифлашуви;
Юрак етишмовчилиги (камқонлик юракнинг зўриқишига сабаб бўлади);
Бўй ўсишда ортда қолиши;
Жисмоний ва руҳий ривожланишдан ортда қолиш;
Гипоксик кома;
Суяк илиги дисплазияси;
Лейкоз;
Сурункали шаклга ўтиши;
Ўлим ҳолати, агар камқонликка сабаб кўп қон йўқотиш ёки генетикмутация бўлса юзага келиши мумкин.
Агар темир танқислиги анемияси келиб чиққан бўлса, уни препаратлар ёрдамида даволаса бўлади. Аммо, қон ҳосил бўлиш тизимида жиддий ўзгаришлар кузатилса, замонавий тиббиёт ҳам ожиз қолиши мумкин, масалан апластик анемиянинг оқибати кўпинча ўлим билан якунланади.
Профилактик чора тадбирлар
Анемиянинг профилактикаси қонда гемоглобин миқдори камайиши ва унинг асоратларидан сақлайди. Профилактик чора тадбирлар ҳақида маҳаллий педиатр ва ота-оналарнинг ўзлари бола дунёга келиши биланоқ қайғуришлари зарур.
Қон анализини мунтазам топшириб туриш;
Чала туғилган болаларга темир препаратларини 3 ойлигидан бошлаб 2 ёшгача берилади;
Овқатланиш сифатини яхшилаш;
Соғлом турмуш тарзини шакллантириш;
Тоза ҳавода сайр қилиш;
Турли хил жисмоний машқлар, ўйинлар ўйнаш;
Тоғли ҳудудларда дам олиш.
Болаларда учрайдиган анемияни эътибордан четда қолдириш керак эмас. Бу патология ҳар қандай бошқа касалликни оғирлаштиради ва унинг асоратида боланинг кейинги ҳаётида жиддий ўзгаришлар содир бўлиши мумкин. Шу сабабли анемияни ўз вақтида олдини олиш зарур, ахир, касалликни даволагандан кўра олдини олган яхшироқ ва осонроқ!