Боланинг хотирасини қандай ривожлантириш мумкин: маслаҳатлар ва машқлар

Болаларда хотирани ривожлантириш бўйича маслаҳатлар

Хотира боланинг билим ва когнитив ривожланишида асосий рол ўйнайди. Танужени Патман, фан номзоди ва унинг ҳамкасби Патрисия Ж. Бауернинг сўзларига кўра, болалик хотиралари боланинг ўзини ҳис қилиш асосини ташкил қилади, унинг фикрлари ва қарорларини бошқаради, унинг ҳиссий реакцияларига таъсир қилади ва унга ўрганиш имконини беради.

Нима учун боланинг хотираси ёмон? Болаларда хотиранинг ёмонлиги чарчоқ, ҳаддан ташқари стресс, тартибсизлик, нотўғри овқатланиш, патологиялар ва жисмоний шикастланишлар, ҳаддан ташқари стресс, ортиқча иш ва ёмон уйқу сабаб бўлиши мумкин. Шу сабабларнинг ҳар қандайига кўра болада эътиборсизлик, бепарволик ва асабийлашиш пайдо бўлади, хотираси ва эслаш қобилияти ёмонлашади.

Муаммо, шунингдек, боладан материални тушуниш эмас, балки механик равишда ёдлаш талаб қилинишида ҳам бўлиши мумкин. Таълимга бундай ёндашув болада қизиқиш уйғотмайди ва ақлий фаолиятга таянмайди.

Хотирани ривожлантиришга нима ёрдам беради? Тадқиқотчи Киран П. Маскейнинг таъкидлашича, хотира фаолиятининг самарадорлиги бевосита боланинг уйқу сифатига боғлиқ бўлиб, бу даврда болалар хотираси барқарорлашади ва яхшиланади. Қачонки сиз етарлича ухламасангиз, миянгиз фаолияти ёмонлашади ва шу билан бирга хотирангиз ҳам ёмонлашади. Ушбу когнитив функцияни ривожлантириш учун болангиз кўп миқдорда соғлом ухлашига ишонч ҳосил қилинг.

ПҳД Санжа Пелинининг сўзларига кўра , яхши ўйланган кун тартиби болалар хотирасини ривожлантиришга ёрдам беради . Кун тартибига риоя қилиш орқали бола ўзини хавфсиз ҳис қилади. Стресс даражасини пасайтириш эътиборсизлик билан боғлиқ муаммоларни камайтиради ва хотирани мустаҳкамлашга ёрдам беради.
Қуйидаги тавсияларга амал қилиб, болангизга хотирасини ривожлантиришга ёрдам беришингиз мумкин:

• Доминант бўлмаган қўлингизни кундалик ҳаётда ишлатишни маслаҳат беринг. Сиз уни тишларингизни чўткалаш учун ишлатишингиз ёки, масалан, қошиқни ушлаб туришингиз мумкин. Қўлларни алмаштириш миянгиз учун ажойиб машқ бўлади.
• Ўрганиш керак бўлган материални овоз чиқариб ўқишни таклиф қилинг. Ўқиш ифодали ва ҳиссиётли бўлиши муҳимдир. Туйғулар орқали эшитганларингизни эслаб қолиш осонроқ бўлади.
• Менга муҳим вазифалар ва топшириқларни ёзишни ўргатинг. Бу, масалан, дарсдан ташқари топшириқлар, уй вазифалари ёки уй ишлари бўлиши мумкин. Ёзувлар учун махсус кундалик тайёрланг ва болангизни уни сақлашга ундаш.
• Кўрсатмалар сонини камайтиринг. Фарзандингиз доимий равишда топшириқни бажаришни унутиб қўйса ёки уни фақат ярмида бажарса, унда маълумотни қайта ишлашда муаммолар бўлиши мумкин. Бу муаммони ҳал қилишнинг энг осон йўли - болангизга битта кўрсатма бериш ва топшириқ тугагач, қайтиб келишини сўрашдир.
• Маълумотни бошқа шаклда тақдим этинг. Баъзи болалар визуал тарзда тақдим этилган маълумотни яхшироқ эслаб қолишади, бошқалари эса эшитиш орқали яхши қабул қилишади. Фарзандингиз доимо нарсаларни унутиб қўйса, маълумотни тақдим этишнинг бир неча усулларидан фойдаланишга ҳаракат қилинг.
• Фарзандингиздан топшириқни такрорлашни ёки тушунганини ўз сўзлари билан айтиб беришини сўранг.

Балансли овқатланиш танани ҳаёт учун зарур бўлган барча моддалар билан таъминлайди. Тухум, мевалар, резаворлар, ёғли балиқ, тўлиқ донли нон ва бошқа соғлом озиқ-овқатларни ўз ичига олган мувозанатли овқатланиш чақалоқнинг мия фаолиятини, хотирасини ва эътиборини яхшилашга ёрдам беради. Элко В. ван Донген ва унинг ҳамкасбларининг фикрича , спорт ва мунтазам жисмоний машқлар болалар хотираси ҳолатига ижобий таъсир кўрсатади .

Болаларда хотирани ривожлантириш учун машқлар

Кўпгина ота-оналар мактаб ўқувчиларининг ёмон академик кўрсаткичларини ёмон хотира билан боғлашади. Яхшиямки, бу маҳоратни машғулотлар ва машқлар орқали яхшилаш мумкин. Болаларда хотирани ривожлантириш учун қандай машқлар мавжуд? Боланинг хотирасини ривожлантириш учун унга янги сўзларни ўрганиш, китоб ўқиш, сўз ўйинларидан фойдаланиш фойдалидир.

Келинг, ушбу машқларни батафсил кўриб чиқайлик:

1. Янги сўзларни ўрганиш. Фарзандингиз билан ҳар куни янги сўзни ўрганинг ва унинг сўз бойлигини кенгайтиринг. Бу китобда ўқилган ёки юриш пайтида эшитилган сўз бўлиши мумкин. Унинг маъносини биргаликда топинг. Яхшироқ ёдлаш учун янги сўзни қоғозга ёзинг ва уни кўринадиган жойга осиб қўйинг.
2. Сўзлар билан ўйинлар. Шаҳарлар ўйнанг. Ҳар қандай шаҳарни номланг ва боладан аввалги ўйинчи томонидан айтилганнинг охирги ҳарфи билан бошланадиган шаҳарни эслаб қолишини сўранг.
3. Сўзлардан сўзларни тўпланг, кроссвордлар ва анаграммаларни ечинг. Фарзандингиздан бир дақиқада алифбонинг маълум бир ҳарфи учун 10-100 та сўз ўйлаб топишини сўранг.
4. Китоб ўқиш. Уларга китоб ўқиш мода ва фойдали эканлигини айтинг. Буни мисолингиз билан исботланг. Ҳар куни ўқинг, китоблардан қизиқарли воқеаларни айтиб беринг. Фойдали асарларни танлаб олинг ва бу китобларни навбатма-навбат овоз чиқариб ўқишни таклиф қилинг.

7-8 ёшли болада хотирани қандай ривожлантириш мумкин? Бунинг учун қуйидаги машқлардан фойдаланинг:

• Мультфильмни тахмин қилинг. Мультфильмлардан қўшиқлар танлаб олинг ва уларни болангиз учун ижро этинг. Фарзандингиздан қайси мультфильм қўшиғини эшитаётганини тахмин қилишни ва сюжетни қайта айтиб беришини сўранг.
• Иккинчи сўзни номланг. Маъноси бўйича 10 жуфт сўз тайёрланг. Масалан, "қиш" - "чана", "ит" - "питомник", "сичқонча" - "пишлоқ". Болага барча жуфтларни секин ўқинг, унга сўзларни эслаб қолиш учун вақт беринг. Шундан сўнг, навбатма-навбат биринчи сўзни ва чақалоқ - жуфтликни номланг.
• Объектни тавсифланг. Объектни, ўйинчоқни ёки, масалан, кўчада машинани танланг ва болангиздан иложи борича кўпроқ ўзига хос хусусиятларини эслаб, уни тасвирлашни сўранг. Белгиларни бирма-бир номлаш мумкин.
• Ҳаракатларни такрорланг. Бир киши учун ва гуруҳ учун ўйин. Рақс ҳаракатини кўрсатинг ва уларга тақлид қилишни сўранг. Секин-аста вазифани мураккаблаштиринг. Оддий қисқа ҳаракатлардан мураккаб ҳаракатларга ўтинг.
• Орқага ўтказиш. Ётишдан олдин болангиздан кун давомида содир бўлган воқеаларни эслаб қолишини сўранг. Унга муҳим тафсилотларни ёки қизиқарли суҳбатларни айтиб беринг.

Болада визуал хотирани қандай ривожлантириш керак? Бунинг учун қуйидаги машқлардан фойдаланинг:

1. Қандай ўйинчоқ этишмаяпти? Фарзандингизнинг олдига бир нечта ўйинчоқларни қўйинг, сўнг ундан юз ўгириб, 1-2 тасини олиб ташлашни сўранг. Бола орқага қайтганида, нима ўзгарганини сўранг.
2. Бешта ўйин. Бунинг учун сизга 10 та гугурт ва икки хил сирт керак бўлади. Бола 5 та гугурт олиб, тасодифий тартибда столга ташлаши керак. Шундан сўнг, расмни иккинчи юзада кўздан кечирмасдан такрорлаш керак.
3. Фарқи нимада? Фарзандингизга иккита бир хил тасвир ўртасидаги фарқни топишга ўргатинг.
4. Ўртоқингизни тасвирлаб беринг. Ўйин бир гуруҳ болалар учун жавоб беради. Болалардан бирига қўшнисига диққат билан қарашни сўранг. У қандай кўринишини ва нима кийганини эслаб қолсин. Кейин ундан юз ўгиришини ва қўшнисининг кўриниши ҳақида айтиб беришини сўранг.

Бундай ўйинлар хотира, эътибор ва тасаввурни ривожлантиришга ёрдам беради. Ушбу кўникмалар ишчи материални юқори сифатли ассимиляция қилиш учун зарурдир.

Хотира - бу боланинг билим олишида муҳим рол ўйнайдиган когнитив қобилият. Ушбу маҳоратни ривожлантириш учун соғлом турмуш тарзини олиб бориш, оддий ассоциация машқларини мунтазам равишда бажариш, янги сўзларни ўрганиш ва китобларни ўқиш кифоя.