Мулойим тарбия нима ва у бола билан алоқани мустаҳкамлашга қандай ёрдам беради

Юмшоқ бўлиш ҳамма нарсага рухсат беришни англатмайди.

Юмшоқ ота-онанинг қандай афзалликлари бор?
Бу ота-она тарбиясининг усули бўлиб, унда ота-оналар боланинг хатти-ҳаракатининг ҳис-туйғулари ва мотивларини тушуниш, ҳамдардлик ва ҳурматни намоён этиш ва аниқ чегараларни сақлаш учун фаол ҳаракат қиладилар.

Агар сиз катталарнинг роли болалар устидан шубҳасиз ҳокимият бўлиб қолишдан иборат деб ҳисобласангиз, бу тарбия услуби сизга мос келмаслиги мумкин. Унинг ўзига хос хусусияти болани тўлиқ назорат қилиш эмас, балки уни жамоа бўлиб ўзаро алоқада бўлишга йўналтиришдир.

Юмшоқ ота-оналар нуқтаи назаридан, хатти-ҳаракатлар алоқа шаклидир ва у билан боғлиқ ҳар қандай тажриба қабул қилиниши керак. Болаларнинг ўз ҳис-туйғулари бор ва мулойим тарбия катталарни бу ҳис-туйғуларга ҳамдард бўлишга ундайди, агар керак бўлса, болани тинчлантиришга ёрдам беради, кейин у ўзини қандай ҳис қилгани ва нима учун ўзини қандай тутганини муҳокама қилади.

Юмшоқ ота-оналик тамойиллари қандай?
Эмпатия
Бу асосий элемент. Ота-оналар, ҳатто энг яхши ният билан ҳам, кўпинча боланинг ҳис-туйғулари ва тажрибаларини эътиборсиз қолдирадилар ёки бутунлай эътиборсиз қолдирадилар. Бу унга ўзини муҳим эмасдек ҳис қилади ва ҳеч ким унинг фикри билан қизиқмайди.

Мулойим тарбия катталарни болаларнинг тажрибасини ҳисобга олишга ва содир бўлаётган воқеаларга муносабат билдиришдан олдин хатти-ҳаракатларнинг сабабини тушунишга ундайди.
Чегаралар
Кўринишидан, мулойим ота-она тарбияси интизомни истисно қилади ва боланинг номақбул хатти-ҳаракатлари оқибатларсиз қолади. Бу ота-онанинг ушбу услуби билан боғлиқ бўлган асосий ноаниқликлардан биридир. Аслида, умуман бундай эмас.

Интизомнинг этишмаслиги ва жазонинг этишмаслиги ўртасида сезиларли фарқ бор. Юмшоқ ота-оналар биргаликда муҳокама қилиш ва табиий оқибатларни аниқлаш орқали ўрнатиладиган чегараларни ҳурмат қилишга таянади. Ушбу ёндашув билан ота-оналар учун интизом болага дарсни мустақил равишда ўрганишга ёрдам бериш ва унинг хатти-ҳаракати нима учун қабул қилиниши мумкин эмаслигини тушуниш имкониятини англатади. Мисол учун, тишларни чўткаламасликнинг табиий натижаси - ёмон ҳид ва кейинчалик бўшлиқлар.

Бунда мулойим тарбия бошқа ёндашувлардан кескин фарқ қилади, агар жазо ҳар доим ҳам нотўғри хатти-ҳаракатлар билан бевосита боғлиқ бўлмаса, масалан, ота-оналар ўспириннинг аҳмоқлиги учун планшетни олиб қўйишади.

Мулойим ота-оналар соғлом, барқарор оила муҳитини таъминлайдиган ва севги муҳитини яратадиган чегараларни белгилашни талаб қилади. Қабул қилинадиган нарсаларнинг чегаралари оиладан оилага фарқ қилиши мумкин, аммо бунинг асоси ҳар доим ота-оналар ва болалар ўртасидаги мулоқот ва ўзаро умидларни муҳокама қилишдир деб тахмин қилинади. Масалан:

Болага ҳар куни планшет билан маълум вақт ўтказишга рухсат берилади. Бир куни у сўрамасдан бу вақтни узайтиради. Аммо ота-онаси уни жазолаш ўрнига, унинг неча соат ўйлаши ва нима учун гаджетга бағишлаши кераклигини сўрайди ва биргаликда оқилона қарорга келишади.
Ўсмир доимий равишда дўстларини тунаш учун ташриф буюришга таклиф қилади. Ота-оналар нима учун бу энг яхши ечим эмаслигини тушунтириб, табиий оқибатларга ишора қиладилар, масалан, уйқу этишмаслиги ва уй вазифасини бажариш учун вақт йўқлиги. Оила, улар содир бўладиган қоидаларни аниқлаш учун танаффус қилишга ва уйқуни вақтинча тўхтатишга қарор қилади.
Ҳурмат
Юмшоқ тарбия билан, катталар бола учун авторитар шахслар эмас. Ва у "вакуумдаги ота-оналарни" ҳурмат қилмаслиги керак. Бу шуни англатадики, она ва дада ўғли ёки қизи билан кўнгилни кўтарувчи ва ҳурматли оҳангда мулоқот қилишда эҳтиёт бўлишлари керак, камситиш ва менсимаслик.

Ҳурмат кўрсатишнинг энг осон йўли - бола гапирганда уни тинглаш, савол бериш ва шундан кейингина муносабат билдиришдир.

Тушуниш
Агар бола ўзини эшитиб, тушунаётганини ҳис қилса, қийинчиликларга дуч келганда, ота-онасига мурожаат қилиш эҳтимоли кўпроқ. Бундан ташқари, бундай ёндашув билан болалар катталарнинг сўзларини тинглашга ва уларнинг қоидаларига риоя қилишга тайёр бўлади.

Болалик ва ўсмирликнинг айрим кўринишлари билан курашиш жуда қийин бўлиши мумкин. Сиз болага бутун кучини сарфлаб, нима учун нотўғри эканлигини кечаю кундуз тушунтиришингиз мумкин, лекин у барибир тантрумни ташлайди. Бундай пайтларда боланинг хатти-ҳаракати таълимнинг бевосита акси эмаслигини ёдда тутиш керак. Юмшоқ ота-оналарнинг муҳим жиҳати болаларнинг турли ёшдаги ривожланишини тушуниш ва уларнинг ўзини эрта тутишини кутмасликдир. Она ва даданинг вазифаси у эрда бўлиш ва ўғли ёки қизи билан яқин, ишончли муносабатлар ўрнатишга ҳаракат қилишдир.

Юмшоқ ота-оналик тамойилларини қўллашга арзийдими?
Албатта, сиз ва оилангиз учун нақадар юмшоқ тарбия тўғри келишини фақат сиз ҳал қилишингиз мумкин. Шунга қарамай, бу жуда қизиқарли ота-она услуби бўлиб, у жуда кўп афзалликларга эга:

Бу болада ўзига ишонч, мустақиллик, барқарор ўзини ўзи қадрлаш ва кучли ҳис-туйғуларни бошқариш кўникмаларини ривожлантиришга ёрдам беради.
Унинг хатти-ҳаракатлари ота-онасига қандай таъсир қилишини тушуниб, болани эмпатияга ўргатади.
Ота-оналарга болани рағбатлантириш, унга муаммоларни ҳал қилишда ёрдам бериш ва уни тўғри йўлга йўналтириш имкониятини беради.
Ижтимоий кўникмаларни яхшилайди ва болага бошқалар билан қандай самарали муносабатда бўлишни визуал тарзда кўрсатади.
Оилавий муносабатларни мустаҳкамлайди, мулоқотни осонлаштиради ва низолар сонини камайтиради.
Бошқа томондан, мулойим тарбиялашнинг ҳам салбий томонлари бор. Бундай ёндашув кўп вақт талаб этади, чунки катталар сабр-тоқатни ривожлантиришлари ва болани чинакам тушунишга ҳаракат қилишлари керак. Улар таълимнинг одатий усулларидан воз кечиб, янгиларини ўрганишлари керак.

Юмшоқ ота-оналар овозингизни кўтаришга ундамайди. Бола хотиржам бўлиши учун ота-оналар хотиржам бўлишлари керак. Катталар қичқирганда, улар жавобан бир хил реакцияни қўзғатадилар. Бунинг ўрнига, юмшоқ ота-она очиқ мулоқотни ва керак бўлганда қатъий оҳангни таклиф қилади.

Аммо ҳақиқий ҳаётда ота-оналарнинг жаҳлини йўқотадиган лаҳзалар камдан-кам учрайди. Биз ҳаммамиз инсонмиз ва одамлар сабр-тоқатни йўқотишга мойил. Биз ғазабланишимиз, бўшашишимиз ва жанжал қилишимиз мумкин. Бундай вазиятда мулойим ота-она хатосини тан олиш ва чин дилдан кечирим сўраш орқали қирраларни текислашни талаб қилади. Масалан: “Биласизми, сиздан бақирганим учун кечирим сўрашим керак. Мен жуда хафа бўлдим ва буни қилишни хоҳламадим. Бу ҳеч қандай яхшилик қилмаслигини биламан. Бирор нарсадан хафа бўлсам ҳам, хотиржам бўлишга ҳаракат қиламан.

Бошқа услублардан фарқли ўлароқ, мулойим тарбия бир муҳим элементни - ота-оналарнинг ўз ҳис-туйғуларини ва хатти-ҳаракатларини тартибга солиш қобилиятини ҳисобга олади. Бу ўз-ўзини англаш, ўз-ўзини тарбиялаш ва реакцияга эмас, балки ҳаракат қилиш қобилиятига қаратилган. Шу билан бирга, кўплаб оналар ва оталар, улар неча ёшда бўлишидан қатъи назар, фақат ўзларини қандай тутишни ва ўзини тутмасликни ўрганишади.

Шунинг учун юмшоқ ота-она тарбияси жуда қийин тарбия услуби. Улардан болага самарали мулоқот намунасини кўрсатиш талаб қилинади, гарчи улар ўзлари бу қандай ишлашини ҳали тўлиқ тушунмаган бўлсалар ҳам. Бундай ёндашувни синаб кўрган кўплаб ота-оналар фарзандига юмшоқ муносабатда бўлишга уринишлари учун ўзларини айбдор ҳис қилишади, лекин бу ҳар доим ҳам натижа беравермайди.