Нима учун болага фаол ота керак ва қандай қилиб ота бўлиш керак

Фақат оилани боқишнинг ўзи этарли эмас.

Нега оталар фарзандларига етарлича вақт беришмайди
"Боланинг ҳиссий ақли" асарида психолог Жон Готтман сўнгги бир неча авлод ичида отанинг роли кескин ўзгарганини тушунтиради.

Илгари эркак оиланинг боқувчиси бўлган, аёллар эса уй ва болаларга ғамхўрлик қилган. Энди, аксарият оналар ишлаётган ва оилага пул олиб келганда, оталар болаларга кўпроқ вақт ажратишлари ва тарбия учун масъулиятни ўз зиммаларига олишлари мумкин.

Шу билан бирга, кўпчилик буни қилмайди. Мисол учун, бир тадқиқот шуни кўрсатдики, ҳар иккала турмуш ўртоғи ҳам мартаба қиладиган иттифоқда оталар оналарига қараганда болалари билан учдан икки қисмга камроқ вақт ўтказадилар ва вақтларининг атиги 10 фоизини уларга бағишлайдилар.

Китобда Готтман ушбу ҳолат учун бир нечта тушунтиришларни таклиф қилди:

Машаққатли иш ва катта вақт ва куч сарфлашни талаб қиладиган мартаба қуриш истаги. Таранг, стрессли кундан кейин одамда болалар билан мулоқот қилиш учун ресурслар йўқ.
Тажриба этишмаслиги. Агар ўз отаси уйда кўра тез-тез ишда бўлса, танқид қилинса, камдан-кам мақтаса, севги ва бошқа ҳис-туйғуларни кўрсатмаса, эркак учун бошқача ҳаракат қилиш қийин.
Таълим ҳақидаги нотўғри тушунча. Иш муҳим бўлиб туюлади ва болаларни тарбиялаш иккинчи даражали нарсадир. Уй юмушлари билан бирга ёки телевизор кўрмасдан бошини кўтармасдан қилиш мумкин бўлган нарса. Бундай ёндашув тезда бажарилиши керак бўлган бошқа вазифани эмас, балки болани шахс сифатида кўришни қийинлаштиради.
Бундан ташқари, пул олиб келиш ёки болалар билан битта квартирада яшаш этарли эмас, шунинг учун буни тарбия деб аташ мумкин. Боланинг ҳаётида ҳақиқий мавжудлиги қуйидагиларни ўз ичига олади:

Иштирок этиш. Отанинг бола билан тўғридан-тўғри мулоқоти, у унга ғамхўрлик қиладими ёки биргаликдаги фаолиятми. Мавжудлиги. Болаларнинг отаси билан жисмоний ва психологик муносабатда бўлиш қобилияти.
Масъулият. Болага ғамхўрлик қилиш, унинг жисмоний ва руҳий фаровонлиги.
Бу омиллар болаларнинг қандай ўсишини белгилайди - бахтли ва ўзига ишонган ёки ташвишли, ўзига хос ва тушкунлик.

Ота-оналик боланинг ривожланишига қандай таъсир қилади
Оталар болага оналарга қараганда бутунлай бошқача таъсир қилади. Бундан ташқари, бу эрта ёшдан сезилади.

Жон Готтман ўз китобида оталари билан кўп мулоқот қиладиган беш ойлик ва бир ёшли болалар нотаниш катталар атрофида ўзларини ишончли ҳис қилишларини, камроқ йиғлашларини ва уларнинг қучоғига боришга тайёрлигини айтадилар.

Ушбу таъсирни ҳеч бўлмаганда қисман ўзаро таъсир услуби билан изоҳлаш мумкин деган фикр мавжуд. Оталар билан ўйинлар кўпроқ динамик ва қизиқарли бўлади. Эркаклар оғзаки нутқдан кўра жисмоний алоқани афзал кўрадилар, кўпинча болаларни қусадилар, уларни қитиқлайдилар ва улар билан бирга сакраб турадилар, ғайриоддий ўйинларни ўйлаб топадилар. Бошқа томондан, оналар ўқиш, силаш ва шунга ўхшаш анъанавий машғулотларга ёпишиб олишлари мумкин.

Кўпгина психологларнинг фикрига кўра, оталарнинг шовқинли ва "қўпол" ўйинлари болаларга ҳис-туйғуларини ўрганишга, ҳаяжонларни бошдан кечиришга, ҳатто бироз қўрқишларига ёрдам беради, лекин кейин завқланади.

Олинган кўникмалар тенгдошлар билан мулоқотга яхши таъсир қилади. Бола ўз ўйинларини яратишни ва бошқаларга ҳаддан ташқари вазмин бўлмасдан, балки ўзини тута билишни йўқотмасдан, атрофидаги одамларнинг сигналларини ўқишни ва ўз ҳис-туйғуларини қизиқарли ўйин учун мос даражада ушлаб туришни ўрганади.

Узоқ муддатли тадқиқотлардан бири шуни кўрсатдики, оталари яқин бўлган ва ота-она тарбияси билан шуғулланган беш ёшли болалар фақат онаси билан ўсганларга қараганда кўпроқ эмпатик ва ҳамдард бўлиб қолишган.

Бошқа бирида, болалигида ота-онадан кўпроқ илиқлик олган одамлар 40 ёшида соғлом ижтимоий алоқаларни ўрнатиши аниқланди - улар бахтли турмуш қуриш ва фарзанд кўриш эҳтимоли кўпроқ.

Отаси фаол ва фаол бўлган ўғил болалар ўз тенгдошлари орасида энг машҳур бўлиб, мактабда яхши ўқийдилар. Қизларда эса ўз-ўзини ҳурмат қилиш даражаси юқори, депрессия ва хавотирдан азият чекишади ва умуман ҳаётдан мамнун.

Шундай қилиб, боланинг кейинги ҳаёти кўп жиҳатдан отанинг тарбиясига боғлиқ.

Қандай қилиб яхши ота бўлиш мумкин
Готтманнинг таъкидлашича, болалар учун нафақат "ҳеч ким" эмас, балки фаол, ҳамдард ва тушунадиган ота муҳим. Туйғуларни кўрсатиши, болани тинчлантириши ва уни қўллаб-қувватлаши мумкин. Аксинча, танқидий, камситувчи ёки ҳиссий жиҳатдан совуқ оталар чуқур психологик травма келтириб чиқаради.

Авторитаризм, танқид ва таҳқирлашдан сақланинг
3-4 ёшли болалар иштирокидаги бир тадқиқотда улар ота-онанинг хатти-ҳаракати боланинг тенгдошлари орасида машҳур бўлишига бевосита таъсир қилишини аниқладилар.

Оталари фаол ўйинларни афзал кўрган болалар дўстлари билан энг катта муваффақиятга эришдилар. Аммо ота-оналар ўзаро муносабатларнинг ижобий оҳангини сақлаб қолишса, болага бироз эркинлик беришса ва баъзида ўйиннинг боришини аниқлашга рухсат беришса. Аммо фаол, аммо авторитар оталарнинг фарзандлари, аксинча, тенгдошлари орасида энг кам машҳур бўлган.

Муҳими, ота танқид ва таҳқирлашдан қочиши, боланинг қадр-қимматини камситмаслиги ва унга ўз нуқтаи назарини юкламаслиги керак.

Готтманнинг шахсий тадқиқотида, оталари ўзларининг ҳис-туйғуларини қадрлаган ва уларнинг ютуқларини мақтаган болалар тенгдошлари билан муносабатлари яхшиланган ва ўқув ютуқлари юқори бўлган. Бошқа томондан, ота-оналари совуқ, авторитар, камситувчи ва тажовузкор бўлган болалар синфлар ва ижтимоий алоқалар билан боғлиқ энг катта муаммоларга дуч келишган.

Агар сиз ушбу тарбия услубида янги бўлсангиз, искала техникасини синаб кўринг - ҳар бир боланинг муваффақиятидан ҳар қандай муаммони ҳал қилиш қобилиятининг яна бир исботи сифатида фойдаланинг.

"Яхши" ёки "Мен буни қила олишингизни билардим" каби маъқуллашнинг оддий иборалари ҳар бир кичик ғалабани ўз-ўзини ҳурмат қилиш учун пойдеворга айлантиради. Сизнинг мақтовингиз болаларга ишонч бағишлайди, уларни ўқишни давом эттиришга ундайди ва уларга қийинчилик туғдиради.

Бошқа томондан, танқид ва таҳқирлашдан қочинг, ҳатто сизга шундай туюлса ҳам, сиз болани яхшироқ бўлишга ундашингиз мумкин. Муаммони ўзи ҳал қила олса, уни тузатишга уринманг. Гарчи сизга бола ҳамма нарсани нотўғри қилгандай туюлса ҳам.

Шундай қилиб, сиз у бирон бир ишни бажаришга қодир эмаслигини аниқ кўрсатасиз, яъни бу ҳаракат қилишнинг ҳожати йўқ. Сизнинг танқидингиз ва қоралашингизга қарамай, у ўжарлик билан буни қабул қилади, қўлидан келганича ҳаракат қилади ва барибир тўғри иш қилади, деган умид жуда кичик.

Ҳомиладорликдан бошлаб болани парвариш қилишда иштирок этинг
Сиз чақалоқ туғилишига тайёргарлик кўришингиз мумкин, хотинингизга яхши ёрдамчи бўлишни ўрганинг. Иложи бўлса, бола туғилгандан кейинги биринчи ҳафталарда озгина дам олинг ва у билан кўпроқ вақт ўтказинг.

Янги туғилган чақалоқни қўлингизга олинг, тагликларни алмаштиринг, ювинг, чақалоқни силкитиб, унга ғамхўрлик қилинг. Бу болангизни ўрганишга, у билан алоқа ўрнатишга ва уни кейинги ёшда давом эттиришга ёрдам беради.

Янги туғилган оналар одатда янги туғилган чақалоқлар ҳақида оталардан кўра кўпроқ билишмайди ва шунинг учун иккала ота-она ҳам янги оила аъзоси билан қандай муносабатда бўлишни ўрганадилар.

Фарзандингизнинг кундалик эҳтиёжларини қондиринг
Агар сиз чақалоққа ғамхўрлик қилган бўлсангиз, у катта бўлганида буни давом эттиришингиз мумкин. Фарзандингизнинг кундалик ҳаётининг бир қисми бўлинг. Уни овқатлантиринг, кийинтиринг, ювинтиринг, ётишдан олдин ҳикояларни ўқинг, энг оддий нарсаларни ўргатинг.

Иш болангиз билан кўп вақт ўтказишингизга халақит бериши аниқ. Лекин муҳими, ёнма-ён бўладиган вақт эмас, балки ўзаро муносабатларингиз сифати.

Бир тадқиқот шуни кўрсатдики, учинчи синфда энг юқори баҳо ўқувчилари нафақат оталари, балки уларнинг тарбияси билан шуғулланган ўғил болалардир.

Яъни, улар аралашмаслик ва жим бўлиш талаби билан телевизор қаршисида ўтирмаган, балки мулоқот қилган, ўйнаган ва жисмоний ва психологик жиҳатдан болалар учун мавжуд эди.

Устуворликларингизни қайта белгиланг
Оталар уйда кичкина болалари билан қолса, уларнинг борлигига қарамай, уларга кўп нарса бордек туюлади. Агар бу ишламаса, болалар асабийлашади.

Готтманнинг таъкидлашича, муваффақиятли ота бўлишнинг калити ота-онага камида 20 йил керак бўладиган иш сифатида қарашдир.

Расмларни биргаликда бўяш, стол ва ролли ўйинлар, ҳис-туйғулар ва фикрлар, қўрқув ва орзулар ҳақида самимий суҳбатлар - буларнинг барчаси кучли муносабатлар учун пойдевор қўйиш имконини беради.

Кейинчалик, бола кўп вақтини уйдан ташқарида ўтказса, у ҳали ҳам ўз муаммолари ҳақида гапиради ва ҳис-туйғуларини баҳам кўради. Ҳеч бўлмаганда тингласангиз.

Қизиқиш кўрсатиш
Фарзандингизнинг ҳаётида қолиш учун унга қизиқиш билдиринг. Унинг дўстлари ҳақида билиб олинг, ота-оналари билан танишинг, уларни ташриф буюришга таклиф қилинг.

Уларнинг суҳбатларида иштирок этинг, қизиқишлари ҳақида билиб олинг, ташвишларини тингланг. Ишончга тўла дўстона ва илиқ муносабатларни шакллантириш орқали сиз ўз қадриятларингизни фарзандингизга ўтказишингиз ва уни ўсмирлик ва эрта балоғат даврида кутаётган кўплаб хатолар ва муаммолардан ҳимоя қилишингиз мумкин.

Фарзандларингиз билан ярим йўлда учрашиш ёки елкаларини қисиб қўйиш сизга боғлиқ.