Қайси ота-оналар бахтли ва муваффақиятли болаларни тарбиялайдилар

Қувноқ ва қобилиятли болаларни тарбиялаётган ота-оналарнинг умумий жиҳатлари жуда кўп.

Барча ота-оналар фарзандларининг муаммолардан узоқда қолишларини, мактабда яхши ўқишларини ва катталардек яхши ва фойдали нарсаларни яратишларини хоҳлашади. Афсуски, бахтли ва муваффақиятли болани тарбиялаш учун ҳеч қандай қўлланма йўқ. Аммо психологлар муваффақиятни башорат қилувчи омилларни кўрсатишга муваффақ бўлишди. Ва уларнинг барчаси ота-оналар ва оилаларга тегишли бўлиб, улар жуда кўп умумийдир.

Улар болаларга социализация кўникмаларини ўргатади
Пенсилвания университети ва Дюк университети тадқиқотчилари 20 йил давомида Америка бўйлаб келган 700 дан ортиқ болаларни болалик давридаги ижтимоий кўникмаларни ривожлантириш ва 25 ёшда муваффақият ўртасидаги боғлиқликни аниқлаш учун кузатиб боришди.

Узоқ муддатли тадқиқотлар шуни кўрсатдики, тенгдошлари билан қандай ҳамкорлик қилишни биладиган, уларнинг ҳис-туйғуларини тушунадиган, бошқаларга ёрдам беришга ва муаммоларни мустақил ҳал қилишга тайёр бўлган болалар тез-тез ўқишни битириб, диплом олади ва доимий иш жойига эга бўлади.

Болалигида бошқалар билан алоқа ўрнатиш қийин бўлганлар катталар каби муаммоларга дуч келишлари, одатда ҳибсга олишлари ва юқори ижтимоий мавқеи билан мақтана олмадилар.

“Ушбу тадқиқот шуни кўрсатадики, ота-оналар болаларга ижтимоий кўникмалар ва ҳиссий ақлни ривожлантиришга ёрдам беришлари керак. Булар болани келажакка тайёрлаши керак бўлган энг муҳим кўникмалардир”, дейди тадқиқотни молиялаштирган Роберт Вуд Жонсон жамғармаси дастур директори Кристин Шуберт. "Бу кўникмалар болалигиданоқ мактабга боришини ёки қамоққа боришини, ишга жойлашишини ёки гиёҳвандликка мойил бўлишини белгилайди."
Улар боладан кўп нарсани кутишади
2001 йилда туғилган 6600 нафар бола ўртасида ўтказилган миллий сўров маълумотларидан фойдаланган ҳолда, профессор Нил Ҳалфон ва унинг УCЛАдаги ҳамкасблари ота-оналарнинг умидлари фарзандларининг келажакдаги ютуқларига катта таъсир кўрсатишини аниқладилар.

“Келажакда фарзанди олий ўқув юртига киришини кутган ота-оналар, оила даромади ва бошқа омиллардан қатъи назар, уни шу мақсад сари етаклагандек бўлди”, - дейди профессор.

Буни америкалик психолог Росентҳал тасвирлаган Пигмалион эффекти тасдиқлайди. Унинг моҳияти шундан иборатки, ҳар қандай фактга қатъий ишонган одам онгсиз равишда ўз ишончининг ҳақиқий тасдиғини оладиган тарзда ҳаракат қилади. Болаларга келсак, улар онгсиз равишда ота-оналарининг умидларини оқлашга ҳаракат қилишади.

оналар ишлайди
Психологлар, ишлайдиган оналарнинг қизлари мустақил ҳаёт тажрибасига эга бўлган мактабга боришларини аниқладилар. Келажакда бундай болалар оналари ишламаган оилаларда ўсган, бутун вақтини уй ва оилага бағишлаган тенгдошларига қараганда ўртача 23 фоизга кўп маош олади.

Ишлаётган оналарнинг ўғиллари кўпроқ ғамхўрлик ва уй ишларига йўналтирилган бўлиб, тадқиқот шуни кўрсатдики, улар ҳафтасига 7,5 соат кўпроқ болаларга ғамхўрлик қилиш ва уй ишларига ёрдам беришади.

"Вазиятни моделлаштириш - бу сигнал юборишнинг бир усули: сиз ўзингизни қандай тутишингиз, нима қилаётганингиз, кимга ёрдам беришингиз нуқтаи назаридан нима мос келишини кўрсатасиз", дейди тадқиқотнинг этакчи муаллифи, Гарвард бизнес мактаби профессори Кетлин МакГинн.

Улар юқори ижтимоий-иқтисодий мақомга эга
Ота-оналарнинг даромади қанчалик юқори бўлса, уларнинг фарзандларининг баҳолари шунчалик юқори бўлади - бу умумий ҳолат. Бу маълумотлар бизни хафа қилиши мумкин, чунки кўп оилалар юқори даромад ва имкониятлар билан мақтана олмайди. Хўш, психологлар айтадилар: бу ҳолат ҳақиқатан ҳам боланинг салоҳиятини чеклайди.

Стенфорд университети тадқиқотчиси Шон Реардон бой ва камбағал оилалар фарзандларининг муваффақиятидаги статистик фарқ фақат ортиб бораётганини таъкидлайди. 1990-йилда туғилганлар билан 2001-йилда туғилганларни солиштирсак, бу фарқ 30 фоиздан 40 фоизга ошганини кўрамиз.

Мураккаб қимматли чора-тадбирлардан ташқари, оиланинг ижтимоий-иқтисодий ҳолатининг ўзи ҳам болаларни кўпроқ академик ютуқларга ундайди.

Улар олий маълумотга эга бўлишди
Ўсмирлик даврида оналардан туғилган болалар мактабни тугатиб, университетга боришлари эҳтимоли камроқ. 2014 йилда психолог Сандра Танг бошчилигидаги тадқиқот шуни кўрсатдики, ўрта мактаб ва коллежни тугатган оналар ўзи ҳам битирган болани кўпроқ тарбиялайди.

Боланинг интилишлари учун масъулият, ҳеч бўлмаганда, ота-оналарнинг елкасига тушади. Психолог Эрик Дубов ота-оналарнинг фарзанди 8 ёшга тўлган пайтдаги таълим даражаси кейинги 40 йил учун ҳал қилувчи аҳамиятга эга эканлигини аниқлади. Бу шуни англатадики, боланинг келажакдаги муваффақияти кўп жиҳатдан унга боғлиқ.

Улар фарзандларига ёшлигидан математикани ўргатадилар.
2007 йилда АҚШ, Канада ва Англиядан 35 000 нафар мактабгача ёшдаги болаларнинг хатти-ҳаракатлари таҳлили шуни кўрсатдики, математик қобилиятларнинг эрта ривожланиши келажакда бола учун катта афзалликларга айланади. Нима учун бу жуда аниқ эмас, лекин ҳақиқат қолмоқда. Ёшлигидан рақамлар ва оддий математик тушунчаларни тушунадиган болалар тезроқ ўқишни ўрганадилар.

Улар ўз фарзандлари билан муносабатларни ривожлантирадилар
2014 йилги тадқиқот шуни кўрсатдики, ҳаётининг дастлабки уч йилида тушуниш ва ҳурмат билан муносабатда бўлган болалар нафақат ўқишда яхши натижаларга эришадилар, балки бошқалар билан соғлом муносабатлар ўрнатишга қодир. 30 ёшга келиб, уларнинг аксарияти муваффақиятли ва билимли одамлардир.

Фарзандига нисбатан сезгир ва эътиборли ота-оналар унга янада ривожланиши ва атрофидаги дунёни ўрганиши учун зарур бўлган хавфсизлик ҳиссини беради.

Улар камроқ стрессга дучор бўлишади
Илмий тадқиқотлар шуни кўрсатадики, оналар 3 ёшдан 11 ёшгача бўлган болалари билан ёлғиз ўтказадиган вақт уларнинг ривожланишига деярли таъсир қилмайди. Аммо фаол, қизғин ва мажбурий оналик ҳалокатли бўлиши мумкин.

Агар она иш ва оила мувозанатини сақлашга уринишдан стрессга дучор бўлса, у болаларига ёмон таъсир қилади. Гап шундаки, ҳиссиётларнинг "юқумлилиги" психологик ҳодисаси мавжуд. Одамлар бир-бирларининг ҳис-туйғуларини, худди совуқни ушлаб туришлари каби, ушлай оладилар. Шунинг учун, ота-оналардан бири ахлоқий жиҳатдан чарчаган ёки ғамгин бўлса, бу ғамгин туйғу болага ўтади.

Улар муваффақиятсизлик қўрқувини эмас, балки ҳаракатни қадрлашади
Ўнлаб йиллар давомида Стенфорд университети психологи Керол Двек тадқиқот олиб борди ва у болалар (ва катталар) муваффақиятни икки йўл билан баҳолай олишларини аниқлади.

Улардан биринчиси собит фикрлаш деб аталади. Шу тарзда ўйлайдиган одамлар ўзларининг қобилиятлари, ақл-заковати ва истеъдодларини берилган, энди ўзгартириб бўлмайдиган нарса сифатида баҳолайдилар. Шунга кўра, улар учун муваффақият фақат шу қадрият билан ўлчанади ва улар бор кучларини нафақат мақсадига эришиш, балки ҳар қандай йўл билан хатолардан қочиш учун сарфлайдилар.

Қийинчиликни ўз зиммасига олиш учун истиқболли фикрлаш ҳам мавжуд. Бундай одам учун муваффақиятсизлик кейинги ўсиш ва ўз қобилиятлари устида ишлаш учун "трамплин" дир.

Шундай қилиб, агар сиз болага "математикани ҳар доим яхши бўлганлиги учун" тестдан яхши ўтганини айтсангиз, сиз уни барқарор фикрлашга ўргатасиз. Ва агар у бор кучини сарфлагани учун муваффақиятга эришди десангиз, чақалоқ тушунади: у ўз қобилиятларини ривожлантириши мумкин ва ҳар бир кейинги ҳаракат янги натижа келтиради.