Эмлаш – турлари, ўтқазилиш тартиби, эмлаш календари ва қарши кўрсатмалар

Вакцинация (эмлаш) – бу сунъий иммунитет ҳосил қилиш бўлиб, организмга патоген микроорганизмларнинг антигенини юбориб, касаллик чақирувчи инфекциялардан ҳимояланиш усулидир. Организмга микроорганизм антигенини юборгандан кейин унга қарши махсус антитело ишлаб чиқарилади.
Вакцинация профилактика мақсадида ва даволаш мақсадида ўтказилади. Вакцина, патоген микроорганизмларнинг тирик, лекин кучсиз штаммларидан тайёрланса, самараси яхшироқ бўлади (таҳминан 10-15 %), ўлган микроорганизмлар штаммлардан тайёрланган вакциналар организмда узоқ муддат иммунитет ҳосил қилишини талаб қилади. Ҳозирги замонавий тиббиётда иккала турдаги вакциналар ҳам ўтказилади, айниқса ноактив (ўлган микроорганизмлар) вакцина мактаб ёшигача бўлган болаларда кўп қўлланилади.

Вакцина турлари
Микроорганизм характерига кўра:
Бактериал – тайёрланиш тури – тирик, кучсизлантирилган микроорганизмлардан. Иммуноген табиатига кўра ген-инженерлик йўли билан тайёрланган вакцина.
Махсус ҳужайраларда бактерия РНК си ва оқсиллари жойлаштирилган вакцина.
Вектор вакцина ёки рекомбинант – бактериянинг оқсил синтез қилувчи генини олиб, хавфсиз бактерияга жойлаштирилади ва шу йўл билан организм эмланади.
Вирусли

Вирусли – тайёрланиш тури – ўлдирилган (ноактив) вакцина. Иммуноген табиатига кўра- вирионли вакцина-вирус ёки бактериялардан ўзини тиклаш қобилияти сақланган вакцина.
Риккециоз
Риккециоз – иммуноген табиатига кўра – кимёвий, анатоксик, субмикроб ёки субвирион вакцина-микроорганизмнинг ҳаёт фаолиятида ажратган моддаларидан тайёрланган вакцина. Синтетик вакцина-кимёвий синтез натижасида олинган махсус кимёвий модда.
Вакциналар моновалент, яъни айнан бир конкрет касаллик чақирувчи микроорганизмга қарши ва поливалент бир неча вакциналар қўшилишидан тайёрланган препарат (масалан АКДС – адсорбцияланган кўк йўтал, дифтерия, қоқшолга қарши вакцина) кўринишида бўлиши мумкин.
Эмлаш қандай олиб борилади?
Болаларда эмлаш ўтказиш бир неча усуллар билан олиб борилади:
Мушак орасига – энг кўп тарқалган, самарали эмлаш йўли. Бунда юборилган вакцина тез сўрилиб, иммунитет ҳосил бўлиши ва препаратга қарши реакциялар бермайди. Чунки мушаклар теридан анча ичкарида бўлиб, қон томирлар билан бой бўлгани сабабли, иммун тизими вакцина ҳақида қисқа муддатда хабар топади.
Вакцина юбориш техникаси ва жойи: 2 ёшгача бўлган болаларда сон мушагининг учдан бир қисми ўртасига, ички олд соҳасига перпендикуляр (90 C) ҳолатда инексия қилинади. 2 ёшдан катта болаларда елка мушагининг ўрта қисмига, ён томондан инексия қилинади. Шприц игналари 1,5 см дан узун бўлмагани сабабли думба мушаги орқали эмлаган маъқул, бунда инексия мушак орасига эмас, балки тери остига юборилиб қолади.
Перорал (оғиз орқали) ютиш йўли билан энтеровирусларга қарши вакциналар юборилади, масалан тирик полиомиелит (ОПВ) вирусига қарши вакцина. Вакцина юбориш техникаси ва жойи: керакли бўлган вакцина томчилари оғизга томизилади, ёки кичик бўлак қандга томизилиб, болага едириш керак бўлади. Бунда вакцинанинг ёқимсиз таъмини бола сезмайди. Бундай эмлаш усули қийинчилик туғдирмайди, лекин айрим камчиликларга эга, дозаларни аниқ беришда хотоликарга йўл қўйилиши мумкин ёки ичаклар тизимидан сўрилиши қийин бўлиши мумкин.
Терига ва тери остига инексия қилиш – силга қарши БСЖ (Баcиллус Cалметте-Гуерин), тирик қурутилган туляремия ва сувчечакка қарши вакцина кабилар. Бошқа турдаги вакцина препаратлари бу усул билан ўтказилмайди.
Вакцина юбориш техникаси ва жойи: одатда тери остига вакцина елка соҳаси учдан бир қисми терисига ёки билак соҳаси терисига қилинади. Инексия ўтказиш учун махсус ингичка игнали шприц ёрдамида қўлларга параллел равишда юборилади. Муолажанинг тўғри бажарилаганини терида оқиш ранг пайдо бўлганидан билиб олиш мумкин, инексия давомидаёқ ҳосил бўла бошлайди.
Тери ости инексияси тирик ва ноактив вакасиналарни паротит (тепки), қизилча, сариқ иситма кабилар қилинади. Тери остига вакцинани юборишнинг камчилиги шундаки, организмда шу касалликка қарши иммунитет секин ҳосил бўлади, айниқса ноактив вакциналар юборилган бўлса. Бундан ташқари тери остига гепатит Б ва қутуришга қарши вакцинани юбориб бўлмайди.
Вакцина юбориш техникаси ва жойи: инексия қилиш жойи курак ости, елканинг учдан бир қисми ёки соннинг олдинги қисми тери ости қавати. Тери бармоқлар ёрдамида урма ҳосил қилиб ушланади ва шу жойга шприц иганаси киргизилади. Бу усул билан юборилаётган вакцина препаратининг аниқ дозаларини юбориш самарали жиҳатларидан ҳисобланади.
Интраназал (бурун орқали) – асосан аэрозол кўринишида бурун орқали юборилади, кам ҳолларда маз, гель ва крем кўринишларида ҳам қўлланилади. Бу йўл билан ўтказилган вакцинация системали бўлмай, маҳаллий шиллиқ қаватларни микроорганизмлардан ҳимоя қилади ва вақтинчалик таъсир қилади. Интраназал вакцинация ҳаво-томчи йўли билан юқадиган касалликларда, масалан грипп, қизамиқ, қизилча каби касалликларда.
Вакцина юбориш техникаси ва жойи: кўрсатилган дозада вакцинани аэрозол ёки пипетка ёрдамида бурунга томизилади. Маз ва гель кўринишдаги вакцина препратлари тампон (пахта) ёрдамида бурун шиллиқ қаватга суртилади. Бу усулнинг камчилиги юборилган вакцина ошқозонга тушиши мумкин. Ўтказиш техникаси она ўтирган ҳолатда боланинг юзини ўзига қаратиб, оёқларини ўзининг оёқлари орасига олади, боланинг бир қўли олдинда бир қўли онанинг орқасида бўлади ва бурун шиллиқ қаватига манупуляция ўтказилади.
Ревакцинация нима?
Реавксинация ўз номи билан – организм касалликка қарши иммунитетини кучайтириш мақсадида қайтадан вакцина юбориш деганидир. (Ҳар қандай терминга қўшилган “ре” қўшимчаси “қайта” деган маънони англатади.) Қайта вакцинация ўтказилганда организм иммунитети кучаяди.
Ревакцинация ўтказиш айрим турдаги эмлашлар учун хос, баъзи вакциналар етти мартагача қайта ўтказилса, айримлари фақатгина бир маротаба ўтказилади. Масалан, дифтерия (бўғма) ва қоқшолга қарши ревакцинация 16 ёшгача уч маротаба, кейинчалик ҳар 10 йилда 1 маротаба 56 ёшгача ўтказилади.
Асосий инфекцияларга қарши вакцинациялар
Мамлакатимизда 2 хил вакцинациялар фарқланади: асосий ва қўшимча.
Асосий – маҳаллий мавсумга қараб, энг оғир ва ҳаёт учун хавфли бўлган касалликларга қарши профилактик вакцина ўтказиш.
Қўшимча – хоҳишга кўра, ҳаёт тарзидан келиб чиқиб (масалан саёҳатга чиқишдан олдин), эпидемик ҳолатга қараб вакцинация ўтказиш.
Профилактик вакциналар қуйидагиларни ўз ичига олади:
Пневмококкга қарши вакцина – Стрептоcоccус пнеумониа бактериясига қарши вакцина, унинг 23 га яқин хавфли штаммлариига қарши (ПНEВМО-23) вакцинация;
Менингококкга қарши вакцина – бу бактериянинг ўзига хослиги шундаки, менингококкнинг ҳимоя капсуласига қарши 1 ёшдан 5 ёшгача бўлган болалар табиий равишда иммунитет ҳосил қила олишмайди, шунинг учун менингит касаллиги билан 50 % га яқин болалар касалланадилар. Менингококк қарши икки хил вакцина бор: Россия ва Франция ишлаб чиқарган (А ва C штаммга қарши).
Энцефалитга қарши вакцина – вирус чақирувчи ўчоқли, марказий асаб тизимини зарарловчи, каналар чақишидан келиб чиқадиган касаллик. Болаларни очиқ табиат қўйнига олиб чиққанда ҳашарот чақиб олиб касалликни юқтириб олмаслик учун вакцинациялар профилактик мақсадда ўтказиш керак.
Саёҳатга чиқмоқчи бўлганлар, бораётган мамлакатларида қандай касаллик турлари учрашини ва уларга қарши вакциналар билан ҳимояланиши зарур бўлади. Мамлакатларда учрайдиган касалликлар ҳақида БЖССТ нинг расмий сайтидан маълумот олиш мумкин.
Профилактик эмлаш календари
Ёш    Эмлаш номи
1 сутка    ВГБ-1
2-5 кун    ОПВ-0 + БСЖ-1
2 ой    пента-1(АКДС-1,ВГБ-2, XIB.-1) ОПВ-1Рота-1 (орал ротавирусга қарши) ПНЕВМО-1
3 ой    пента -2 (АКДС-2, ВГБ-3, XIB.-2) ОПВ-2Рота-2 (орал ротавирусга қарши) ПНЕВМО-2
4 ой    пента -3 (АКДС-3, ВГБ-4, XIB.-3) ОПВ-3ИПВ
12 ой    КПК -1 ПНЕВМО-3
16 ой    АКДС –4 ОПВ – 4
6 ёш    КПК -2
1 синф (7 ёш)    АДС-М– 5, ОПВ-5
9-12 ёш    ВПЧ *
16 ёш    АДС-М – 6



Эслатма:
КПК-қизамиқ, паротит ва қизилчага қарши жонли уч валентли вакцинация ўтказиш.
АКДС+ГБ+ХИБ – кўкйўтал, дифтерия, қоқшол (АКДС), Б гепатити (ВГБ), гемофилис инфлюенсиясининг Б тури гемофилисига қарши пентавалент вакцинацияси.
Рота – орал ротавирусга қарши вакцина
Пневмо – пневмококка қарши вакцина
ИПВ – инактив полиомиелитга қарши вакцина
ВПЧ* – одам папиллома вирусига қарши вакцина
Боғча ёшидаги болаларда ўтказиладиган вакцинация
Боғчага чиқишдан аввал болалар бир қатор қўшимча вакциналар олиши керак. Улар қуйидагилар:
Боғчагача бўлган болаларда ўтказиладиган вакциналар
Боғчага чиқишдан 2 ой олдин эмлаш – гемпфил инфекцияси, менингококк инфекцияси. Маълумот – 18 ойликдан бошлаб ўтказиш мумкин. Агарда қарши кўрсатмалар бўлса, 6 ойликдан ҳар 3 ойда ўтказилади.
2 ёшдан ўтганда боғчага чиқишдан 1 ой олдин пневмококк қарши эмлаш;
Ҳар йили куз ойларида гриппга қарши эмлаш мақсадга мувофиқдир.
Болаларни эмлашга тайёрлаш
Болаларни эмлашга тайёрлашда элементар қоидаларни билиб олиш зарур, улар қуйидагиларни ўз ичига олади:
Қон ва сийдик таҳлилисиз ҳеч қайси шифокор болаларни эмлашга кўрсатма бермайди;
Болалар невропатологи хулосаси;
Аллерголог тавсиялари, аллергик реакция профилактикаси;
Иситма тушурувчи препаратлар, масалан парасетамол шамчалари;
Вакцина олдидан янги турдаги овқат маҳсулотларини бермаслик;
Вакцинадан 2 кун олдин антигистамин препратлар бериш, аллергик реакциянинг олдини олиш;
Болаларни эмлаш билан ҳеч қачон қўрқитманг (ҳазиллашиб ҳам), агар инексиянинг оғриқлилиги ҳақида сўраса – тўғрисини тушунтиринг “ бу бироз оғриқли, лекин тез ва чидаса бўлади” деб.
Боланинг энг қизиқ бўлган ўйинчоқларини ўзингиз билан бирга олиб юринг;
Эмлаш вақтида
Эмлашга тайёргарлик кўрганингиздан кейин, эмлаш вақтида керак бўладиган айрим маслаҳатлар билан танишиб олинг:
Эмлаш учун уйдан чиқаётганингизда боланинг тана ҳароратини ўлчанг – тана ҳарорати 37 C дан паст бўлиши керак, инексия олдидан ҳам шифокорда бола тана ҳароратини ўлчашни сўранг;
Болага қандай вакцина қилинаётганини, унинг ишлаб чиқарилган жойи ва санасини шифокорингиздан сўраб олинг;
Агар сизда шифокор ёки ҳамширага гумон қилаётган бўлсангиз, бошқа кунни кутинг ёки ҳамширани алмаштиришни сўранг;
Ўзингиздаги ҳаяжонни босиб олинг, хавотирланиш тезлик билан болангизга ҳам ўтиши мумкин;
Болангиз хавотирланаётган бўлса, уни чалғитишга ҳаракат қилинг, гапга солинг;
Инексиядан сўнг боланинг йиғлаши норма бўлиб, уни овутишга ҳаракат қилинг, оғриқ чуқур нафас олиб чиқарганда ўтиб кетишини айтинг;
Эмлашдан сўнг
Эмлашгача бўлган вақтда қандайдир камчиликларга йўл қўйган бўлсангиз, эмлаш ўтказилгандан кейин қуйидаги маслаҳатлар сизга ёрдам бериши мумкин:
Шифокорингизга саволлар беринг, эмлашдан кейин бўладиган асоратлар ҳақида маълумот олинг ва қандай чора тадбирлар ўтказиш кераклигини билиб олинг;
Эмлашдан сўнг поликлиникада камида 30 дақиқа ўтиринг;
АКДС вакцинасини иссиқ об-ҳавода ўтказмаганингиз маъқул, агар вакцинация қилинган бўлса, уйга қайтганингиздан кейин болага ҳароратни туширувчи препратлар беринг;
Агар болада тана ҳарорати кўтарилса (бу АКДС да норма) – хона ҳароратида турган сув билан болани ҳўллаш мумкин (бунда спиртдан (!) фойдаланманг, у нозик терини таъсирлайди).
Болада ҳарорат туширувчи препаратлар ўзининг ножўя таъсирлари ва қабул қилиш лимити борлигини ҳам унутманг;
Иситмани тушириш учун аспирин препаратини 5 ёшгача бўлган болаларга бериш қатъиян ман қилинади;
АКДС вакцинациясида фақатгина тана ҳарорати кўтарилмай, умумий ҳолсизлик, талвасалар ҳам кузатилиши мумкин. Бу ҳолат шартли равишда норма ҳисобланади.
Манту вакцинасини қабул қилгандан кейин 1 кун ўтиб болани хона ҳароратидаги сувдаги чўмилтириш лозим;
Эмлаш ўтгандан 3 кун ўтиб боланинг овқатланиш тартибини ҳам ўзгартириш мумкин;
Инексиядан кейин маҳаллий реакциялар пайдо бўлса, ўша жойга илиқ компресс қилиш зарур, масалан илиқ сув билан;
Эсда сақланг, тирик вакциналар болада ножўя таъсирлар юзага чиқариб, эмлашдан кейин 5-кундан бошлаб 12-кунигача давом этиши мумкин.
Ноактив вакциналарнинг ножўя таъсирлари, кўпинча ёндош ҳолатлар билан тушунтирилади – масалан эмланган вақтда боланинг тиши чиқаётган, ёки болада шамоллаш асоратлари бошланаётган бўлади.
Чин ва сохта қарши кўрсатмалар
Тиббиёт амалиётида эмлашларга қарши бир қатор қарши кўрсатмалар бор, масалан:
Чин қарши кўрсатмалар – вакцина препаратларига ҳақиқатдан ҳам қарши кўрсатмалар бўлган ҳолатларга айтилади. Булар вакцина йўриқномасида келтирилган бўлади.
Сохта қарши кўрсатмалар – айрим малакасиз шифокорлар ёки қариндош уруғларнинг вакциналар ҳақида тўлиқ маълумотга эга бўлмаган шахслар томонидан айтиладиган ҳолатлардир.
Бундан ташқари:
Шартли (нисбий, вазиятга боғлиқ) қарши кўрсатмалар – бундай ҳолатлар ҳам чин қарши кўрсатмалар ҳисобланиб, бола организмининг индивидуал ҳолати, эпиданамнезига асосланиб шифокор томонидан белгиланади. Масалан, айрим вакциналарга бўлган реакциялар. Шу каби ҳолатларда антигистамин препаратлар қўлланилиб, сўнг вакцина ўтказилади.
Вақтинчалик қарши кўрсатмалар – қон ва сийдик таҳлилидаги камчиликлар, тана ҳарорати ошиши, ҳолсизлик ва яллиғланиш жараёнлари кечаётган ҳолатларда.
Доимий қарши кўрсатмалар – бу ҳам чин қарши кўрсатмалар ҳисобланиб, вақт ўтиши билан йўқолиб кетмайдига ҳолатдир. Масалан иммун тизими дефицити.
Умумий қарши кўрсатмалар – сурункали ва ўткир касаллик даврларидаги қарши кўрсатмалар.
№    Вакциналар    Қарши кўрсатмалар
1    Барча вакциналар    Кучли аллергик реакция ёки аввалги олинган вакцинада реакциялар бўлган бўлса.
2    Барча тирик вакциналар ОПВ    Иммун танқислиги ҳолатлари, иммуносупрессиа, ўсма касалликлари.
3    БСЖ (силга қарши вакцина)    Бола туғилганда 2000 грдан паст вазнда туғилган бўлса.
4    АКДС    Асаб тизими томонидан камчиликлар бўлса, анамнезида тутқаноқлар бўлса.
5    Қизамиқ, паротит, қизилчанинг комбинирланган вакцинаси    Аллергик реакцияларнинг оғир кўринишлари. Тухум оқсилига анафилактик реакциялар.
6    Вирусли гепатит Б    Аллергик реакциялар
5    АДС, АДС-М, АД-М (бўгма, қоқшол)    Қўлланмадаги қарши кўрсатмалар.


Ҳозирги кунда вакцинацияга қарши кўрсатмалар йўқолиба бормоқда, чунки тайёрланаётган вакциналар ножўя таъсирлари нисбатан камайган.
Барча оналар билиши керак, вакцинация – бу болани ҳаёт учун хавфли бўлган касалликлардан химоя қилувчи ягона йўлдир, бунда ножўя таъсирлар ҳам кузатилиб, шу оғир касалликларнинг енгил формаси билан касалланиб ўтишларини унутмаслик зарур. Бунда шифокорнинг малакаси ва билими ҳам муҳим аҳамият касб этади – шифокор болага зарар етказиши мутлақо мумкин эмас!
Эмлаш қаерда ўтказилади?
Замонавий тиббиётда вакцинация поликлиникада, махсус вакцина ўтказиш марказларида ва уйда ўтказилади. Вакцина ўтказаётган шифокор мутахассислиги ва етарлича билими бўлиши керак. Айниқса, бир ёшгача бўлган болаларда айрим гуруҳ вакциналари қатъий жадвал бўйича ва шифокор назорати остида ўтказилиши шарт.