
Болаларда гломерулонефрит – буйрак коптокчаларининг ўткир ёки сурункали инфекцион-аллергик яллиғланиш касаллиги. Болаларда ўткир гломерулонефритга учлик белгиси хос: пешоб (олигурия, анурия, гематурия, протеинурия), шиш ва гипертензия. Сурункали гломерулонефритда шу симптомлардан бири намоён бўлади ёки барча белгилар кучсиз кечади. Болаларда гломерулонефрит диагнози анамнез йиғиш, ўзига хос клиник белгилар, лаборатор кўрсаткичлар, буйрак УТТ (УЗИ) текшируви асосида қўйилади. Гломерулонефритнинг ўткир кечувида болаларга ётоқ тартиби, диета, антибиотик даво, кортикостероидлар, антикоуглянтлар, сийдик ҳайдовчи, гипотензив ва иммуносупрессор воситалар қўлланилади.
Болаларда гломерулонефрит – буйрак коптокча тизимининг яллиғланиш касаллиги бўлиб, бунда коптокчалар функцияси бузилади. Педиатрия соҳасида гломерулонефрит орттирилган буйрак касалликлари орасида сийдик йўллари инфекцион касалликларидан кейинги ўринда турувчи энг кўп тарқалган касалликдир. Кўп ҳолларда касаллик мактабгача ва мактаб ёшидаги болаларда учрайди ва ўғил болалар қиз болаларга нисбатан 2 баробар кўпроқ касалланади.
Болаларда гломерулонефрит ривожланиши асосида инфекцион-аллергик ёки аутоаллергия (ауто-антитело ишлаб чиқарилиши), ҳамда иммун тизимига боғлиқ бўлмаган ўзгаришлар (гемодинамика ва метаболик ўзгаришлар) ётади. Касаллик буйрак коптокчаларидан ташқари каналчалар ва оралиқ (интерсициал) тўқималарга ҳам ўтиши мумкин. Болаларда гломерулонефрит сурункали буйрак етишмовчилиги ва эрта ёшларда ногиронлик келиб чиқиш эҳтимоли билан хавфли ҳисобланади.
Болаларда гломерулонефрит келиб чиқиш сабаблари
Болаларда гломерулонефрит келиб чиқишига асосий сабаб инфекцион омил – бактериялар (айниқса β-гемолитик стрептококк А гуруҳи, стафилококк, пневмококк, энтерококк), вируслар (гепатит Б, қизамиқ, қизилча, сувчечак), парзитлар (маляри қўзғатувчиси, токсоплазмоз) замбуруғлар (кандида) хизмат қилса, ноинфекцион гломерулонефрит – аллергенлар (ёт оқсил, вакцина, қон зардоби, ўсимликлар чанги, заҳар, дори препаратлари) сабабли ривожланади. Кўп ҳолларда ўткир гломерулонефрит яқинда ўтказилган (2-3 ҳафта олдин) стрептококкли инфекциялар – ангина, фарингит, скарлатина, пневмония (зотилжам), стрептодермия, импетиго кабилар келтириб чиқаради.
Сурункали гломерулонефрит болаларда – бирламчи сурункали гломерулонефрит ёки касалликнинг ўткир шакли тўлиқ даволанмаса юзага чиқиши мумкин. Бунда асосий ролни бола организми иммун тизимининг генетик ўзига хос тузилганлиги, яъни организмнинг ўзида бўладиган антигенларга қарши сезгирлик ўйнайди. Бунда организмда махсус иммун комплекс ҳосил бўлади ва улар коптокчаларни қон билан таъминлайдиган капиллярларни зарарлайди ва микроциркуляция бузилишига олиб келади, натижада яллиғланиш жараёни бошланади ва буйракда дистрофик ўзгаришлар келиб чиқади.
Болаларда гломерулонефрит бириктирувчи тўқиманинг тизимли касалликлари (тизимли“ cласс=”редаcтор-линкифй-обжеcт»>https://avitsenna.uz/sistemali-qizil-volchanka/»>ти… қизил югурик, геморрагик васкулит, ревматизм, эндокардит) натижасида ҳам юзага чиқади. Болаларда гломерулонефрит баъзи наслий аномалиялар оқибатида ҳам ривожланиши мумкин: Т-ҳужайралар дисфункцияси, антитромбин ва C6 ҳамда C7 компонентлари етишмовчилиги.
Касаллик келиб чиқишида хавф омилларига: стрептококкли инфекцияларга сезгирлик юқори бўлиши, стрептококк А гуруҳига мансуб нефретик штаммларини ташувчанлик ёки сурункали инфекцион ўчоқлар бўлиши (бурун-ҳалқум йўлларида ва терида) киради. Бундан ташқари инфекциянинг таъсир этишида боланинг совуқ қотиши, ЎРВИ касалликлари ва бошқа ёндош касалликлар катта рол ўйнайди.
Кичик ёшдаги болаларда гломерулонефрит – буйракларнинг тўлиқ ривожланмаганлиги, ҳамда организмнинг реактивлиги муҳим аҳамият касб этади.
Болаларда гломерулонефрит классификацияси
Болаларда гломерулонефритнинг – бирламчи (буйракларнинг тўғридан тўғри зарарланиши) ва иккиламчи (бошқа патологиялар асорати сифатида), ҳамда сабаби ноаниқ, иммун тизимига боғлиқ (иммун комплекслар ва антителолар) ва иммун тизимига боғлиқ бўлмаган шакллари фарқланади.
Буйракларнинг зарарланган қисмига асосланиб – ўчоқли ва диффуз (тарқоқ) кўринишлари бор. Патологик жараённинг кечиш жойига кўра – интеркапиляр (коптокча капилярларида) ва экстракапиляр (коптокча капсуласи бўшлиғида) турларга бўлинади. Яллиғланиш характерига кўра – экссудатив, пролифератив ва аралаш кўринишларда бўлиши мумкин. Касаллик кечиши бўйича – ўткир, ўткир ости ва сурункали кўринишда кечади.
Сурункали гломерулонефрит ўз навбатида бир неча морфологик турларга бўлинади: кучсиз намоён бўлувчи гломеруляр ўзгаришлар, сегментар, мембраноз, мезангипролифератив ва мезангикапилляр гломерулонефрит, ИгА-нефрит (Берже касаллиги). Касаллик намоён бўлишига кўра – латент, гематурик, нефротик, гипертоник ва аралаш шакллари фарқланади.
Болаларда гломерулонефрит белгилари
Болаларда“ cласс=”редаcтор-линкифй-обжеcт»>https://ikid.uz/category/bolalar-salomatligi/bolal… ўткир гломерулонефрит бола инфекцион жараён (стрептококкли) ўтказганидан сўнг 2-3 ҳафта ичида ривожланади. Касалликнинг типик кечишида белгилар сезиларли даражада ва кучли намоён бўлади: тана ҳарорати ошади, умумий аҳвол ёмонлашади, бош оғриғи, кўнгил айниши, қайт қилиш, белдаги оғриқлар келиб чиқади. Биринчи кунларда ажраладиган пешоб ҳажми камаяди, протеинурия, микро ва макрогематурия кузатилади. Пешоб ранги хиралашади – “гўшт ювиндиси” рангини олади. Юз ва қовоқларда шиш пайдо бўлади. Сишлар ҳисобига бола тана вазни ошиши мумкин. Артериал қон босими ортиши (140-160 mm.Hg.устуни) кузатилади. Ўз вақтида ва тўғри олиб борилган даво муолажалари натижасида болаларда ўткир гломерулонефрит тўлиқ тузалади ва буйрак функциялар тикланади, тўлиқ соғайиш 4-6 ҳафта муддатни ўз ичига олади (ўртача 2-3 ой). Кам ҳолларда (1-2 %) ўткир гломерулонефрит сурункали шаклига ўтиб кетади.
Гематурик сурункали гломерулонефрит болалар орасида энг кўп тарқалган касаллик ҳисобланади. Секин-аста ривожланиб борувчи, белгилар яққол намоён бўлмайдиган ва қайталанувчи хусусиятларга эга бўлади. Кучсиз гематурия, оғир кўринишларида эса – макрогематурия билан кечади. Артериал қон босими ошмайди, шишлар йўқ ёки кучли эмас.
Нефротик гломерулонефрит болаларда тўлқинсимон кўринишда кечади, вақти вақти билан касаллик хуруж қилиб туради. Бунда пешобда ўзгаришлар кузатилади: олигоурия, шиш, ассит, гидроторакс каби белгилар. Артериал қон босими нормада ёки бироз кўтарилган. Кучли протеинурия ва кучсиз эритроцитурия ҳолатлари қайд этилади. Сурункали буйрак етишмовчилиги келиб чиқадиган бўлса – қонда гиперазотемия ва буйрак коптокчаларининг фильтрлаш функцияси пасайиши кузатилади.
Гипертоник сурункали гломерулонефрит болаларда кам учрайди. Болани безовталик, ҳолсизлик, бош оғриғи, бош айланиши безовта қилиши мумкин. Қон босимининг доимий кўтарилиши кузатилса, шиш ва пешоб белгилари кам намоён бўлади.
Болаларда гломерулонефрит диагностикаси
Болаларда ўткир гломерулонефрит яқин кунларда ўтказилган инфекцион касалликлар, сийдик айирув тизимидаги туғма аномалиялар, яқин қариндошлар орасида учраган буйрак касалликлари, клиник белгилар, ҳамда лаборатор-инструментал текширувлар асосида ташхисланади. Болаларда гломерулонефрит педиатр ва болалар нефрологи томонидан аниқланади.
Текширувлар давомида қоннинг умумий ва биокимёвий анализи, сийдик анализи, Реберг, Нечипоренко, Зимницкий синамалари ўтказилади. Болаларда гломерулонефрит касаллигида диурезнинг камайиши, коптокчаларда филтрация жараёни тезлиги пасайиши, протеинурия, цилиндрурия, қонда лейкоцитлар сони ортиши ва ЭЧТ ошиши, C3 ва C5 комплемент қисмлари ошиши, мочевина, креатинин миқдори юқори бўлиши, гиперазотемия, қонда стрептококка қарши антитело титри юқори бўлиши ҳам аниқланади.
Буйрак УТТ (УЗИ) текширувида – гломерулонефрит белгиларига буйрак ўлчами бироз катталашганлиги ва эхогенлиги ошганлигини кўриш мумкин.
Болаларда гломерулонефрит аниқлаш мақсадида қўшимча текширувлар – болалар офталмологи (тўр парда қон томирлари ўзгаришларини аниқлаш учун кўз тубини текшириш), генетк (наслий касалликларни истисно қилиш мақсадида) отоларинголог ва стоматолог (сурункали инфекция ўчоқларини аниқлаш мақсадида) каби мутахассислар томонидан олиб борилади.
Болаларда гломерулонефрит давоси
Болаларда гломерулонефритнинг белгилари яққол намоён бўлган ҳолатларда (макрогематурия, протеинурия, шиш, артериал қон босими ошиши) даво муолажалари шифохонада ўтказилиши зарур. Бунда болага қатъий ётоқ тартиби ва махсус диета буюрилади (туз ва оқсил чекланади). Этиотроп, симптоматик ва патогенетик даво муолажалари ўтказилади. Туз қабул қилишни чеклаш шишлар йўқолгунга қадар, оқсилни чекловчи диета эса қабул қилинаётган суюқлик тўлиқ ажралиб чиққунига қадар сақланиб турилади.
Ўткир гломерулонефрит давосида антибиотиклар (пенициллин, ампициллин, эритромицин) буюрилади, шишларни бартараф этишда сийдик ҳайдовчи препаратлар (фуросемид, спиронолактон) дан фойдаланилади. Болаларда артериал қон босимини тушириш учун АПФ-ингибиторлари (эналаприл), кальций каналларини блокловчи (нифедипин) препаратлар қўлланилади. Ўсмирлик ёшидаги болаларга ангиотензин ИИ рецепторлари блокаторлари (лозартан, валсартан) тавсия этилади.
Сурункали гломерулонефритнинг оғир кўринишларида глюкокортикостероидлар (преднизолон), иммуносупрессорлар (хлорбутин, циклофосфан, левамизол) буюрилади. Тромбозларни олдини олиш учун антикоагулянтлар (гепарин) ва антиагрегантлар қўлланилади.
Қонда сийдик кислота, мочевина ва креатинин миқдори жуда ошиб кетадиган бўлса ва бу терида қичишиш билан намоён бўлса – болаларда гемодиализ ўтказилади.
Болалар шифохонадан уйга чиққанларидан сўнг камида 5 йил давомида маҳаллий педиатр ва болалар нефрологи томонидан рўйхатдан ўтказилади.
Болаларда гломерулонефрит оқибати ва профилактикаси
Болаларда ўткир гломерулонефрит ўз вақтида аниқланса ва даволанса кўп ҳолларда бутунлай даволанади. 1-2 % ҳолатлардагина касаллик сурункали шаклига ўтиб кетиши мумкин.
Болаларда ўткир гломрулонефрит натижасида жиддий асоратлар келиб чиқиши мумкин: ўткир буйрак етишмовчилиги, бош мияга қон қуйилиши, нефротик энцефалопатия, уремия ва юрак етишмовчилиги. Бу патологияларнинг барчаси бола ҳаёти учун хавф туғдиради. Сурункали гломерулонефрит асоратида буйраклар кичрайиши ва буйрак функциясининг пасайиши, ҳамда сурункали буйрак етишмовчилиги ривожланиши мумкин.
Болаларда гломерулонефрит профилактикасида – стрептококкли инфекцион касалликларни ўз вақтида аниқлаш ва даволаш, аллергик касалликларни бартараф этиш, бурун-ҳалқум йўлларидаги сурункали инфекция ўчоқларини йўқотиш каби чора тадбирлар қўлланилади.