Рахит касаллиги – келиб чиқиш сабаблари, босқичлари, клиник белгилари ва даражалари (1-қисм)

Рахит – 2 ёшгача бўлган болаларда учрайдиган патологик ҳолат. Бу касалликнинг бошқача номи – “англияликлар касаллиги”, олдинги вақтларда Англия мамлакатида кўп учраганлиги туфайли шундай ном олган. Рахит келиб чиқишига сабаб Д витамин етишмаслиги, Д витамини организмда кальций ва фосфор алмашинувида иштирок этадиган компонентдир. Бу касалликни ўрганиш жуда ҳам аҳамиятлидир, чунки рахит касаллиги оғир кўринишларда кечиши ва салбий оқибатларга олиб келиши мумкин. Айниқса эмизикли болаларда рахит келиб чиқиш сабаблари ва белгилари ҳақида ёш оналар яхши маълумотга эга бўлишлари керак. Ахир, оналар биринчи бўлиб болаларидаги симптомларини сезишадида.
Рахит – эмизикли ва 2 ёшли болалар орасида энг кенг тарқалган касалликлардан бири. Касалликнинг ривожланишида организмда кальций ва фосфор минераллари етишмаслиги ётади. Рахитнинг асосий белгиси суяк тизими томонидан келиб чиқадиган ўзгаришлардир. Рахит – бу ўсаётган организмда учрайдиган касаллик. Кўпчилик фикрича рахит фақатгина ижтимоий турмуш шароити паст бўлган болаларда учрайди деб ўйлашади. Аммо, бу хато фикр, рахит касаллиги ҳар қандай шароитда ўсаётган болаларда учраши мумкин, чунки юқорида айтиб ўтганимиздек рахит интенсив ўсувчи организмларда учрайдиган касаллик.

Касалликнинг ривожланиши нима билан боғлиқ?
Рахит касаллигида Д витамини истеъмол қилинаётган маҳсулот таркибида етишмайди. Бундан ташқари, болалар терисида бу витаминнинг синтезланиши бузилиши ёки камайиши натижасида ҳам касаллик ривожланади. Ички органлар томонидан жигар ва буйракда кетаётган моддалар алмашинуви бузилишлари ҳисобига кальций ва фосфор алмашинуви издан чиқса ҳам рахит келиб чиқади.
Эмизикли ва ёш болаларда рахит келиб чиқиши сабаблари
Эмизикли болаларда рахит келиб чиқишида уларнинг ушбу касалликка мойиллиги муҳим рол ўйнайди. Бунда болакайнинг соғлиғи ва онанинг ҳаёт тарзи томонидан юзага келадиган камчиликлар аҳамият касб этади.

Она томонидан қуйидаги омиллар эмизикли ва ёш болаларда рахит келиб чиқишига олиб келади:
Онанинг ёш бўлиши (18 ёшдан кичик) ҳамда катта ёшда она бўлиш (35 ёшдан кейин);
Ҳомиладорликнинг оғир кечиши (токсикоз, гестоз); Турли хил ички касалликлар (эндокрин тизими томонидан камчиликлар, ошқозон ичак тизими томонидан камчиликлар);
Ҳомиладорлик вақтида витамин ва микроэлементлар етишмовчилиги;
Кам ҳаракатли ҳаёт тарзи ва ультрабинафша нурлари билан етарлича тўйинмаслик;
Туғиш жараёни асоратлари;Салбий экологик-ижтимоий ҳолатлар.
Бола томонидан рахитга олиб келувчи омиллар:
Боланинг муддатидан олдин туғилиши (чала туғилганлик);
Болакайнинг йил охирида туғилиши (яъни қуёш нури кам бўлган пайтда);
Туғилганда боланинг вазни 4 kg.dan ортиқ бўлиши;
Боланинг биринчи йилида, айниқса уч ойлигида ҳаддан ортиқ семириши;
Болани барвақт сунъий овқатлантириш ва сигир сути билан боқиш;
Очиқ ҳавода кам сайр қилиш;
Боланинг кам ҳаракатлилиги, бунда фақатгина болакайнинг ўзига хослиги эмас оналарнинг айби ҳам бор (болалар гимнастикаси, массаж ва ўйинлар ўйнамаслик);
Асаб тизимининг перинатал шикастланишлари;
Тери ва ички аъзолар касалликлари (жигар, буйрак ва ичаклар);
Боланинг респиратор ва ичак инфекциялари билан тез-тез касалланиши;
Баъзи бир дори препаратларини қабул қилиш (фенобарбитал, диакарб ва бошқ.);
Терининг гиперпигментацияси.
Д витамин етишмаслиги сабабли келиб чиққан рахитда қандай патологик ҳолатлар кузатилади?
Рахит касаллигида организмда Д витамини етарлича миқдорда бўлмайди. Бунинг оқибатида ичакларда кальций ва фосфор элементлари сўрилиши камаяди. Буйраклар томонидан фосфатлар, аминокислоталар ва лимон кислотасининг ажралиши кўпаяди.
Д витаминининг қонда етишмаслиги туфайли қалқонолди безларнинг функцияси кучайиб кетади, яъни паратгормон миқдори қонда ортади. Паратгормон эса қонда кальций миқдорини таъминлаб туради. Чунки қондаги кальций муҳим электролит ҳисобланиб, қонда унинг миқдори етарлича миқдорда бўлиши керак. Кальций нерв тизими қўзғалувчанлиги, юракнинг нормал ишлаши, қоннинг ивишида иштирок этади. Қонда эса кальций нормал миқдорда бўлиши учун организм кальцийни суяклардан олади. Бу эса болаларда рахит касаллигининг белгиси, суякларнинг юмшашига олиб келади.
Қўшимча равишда фосфор сўрилиши ҳам бузилади, чунки фосфор кальций билан боғланган ҳолда сўрилади. Бунинг натижасида фосфатлар буйракдан ажралиб чиқиши кўпаяди ва организмда фосфор етишмовчилиги келиб чиқади. Паратгормон эса қонни фосфор билан тўйинтириш учун суяклардан фосфорни ола бошлайди. Шундай механизм остида болаларнинг суяк тизими томонидан камчиликлар келиб чиқади.
Болаларда рахит босқичлари
Эмизикли ва ёш болаларда рахит касаллиги кечиши бир неча босқичлар билан кечади.
Бошланғич давр. бу давр 2 ҳафтадан 2-3 ойгача давом этади;
Авж олиш даври. Бу даврнинг давомийлиги бир неча ойларни ташкил этиши мумкин. Унинг кечиши даво муддати бошланганига боғлиқ бўлади;
Тузалиш даври (реконвелесенсия). Бир неча ой давом этади;
Асоратлар даври. Рахит касаллиги ўтгандан кейин баъзи симптомлар бир умрга қолиб кетиши мумкин. Асосан бу камчиликлар суяк-мушак тизими томонидан кузатилади.
Болаларда рахит белгилари
Рахитнинг илк белгилари эмизикли болаларнинг бир-икки ойликларида намоён бўла бошлайди. Уч-олти ойликларга келиб агар даво чоралари кўрилмаса, белгилар аниқ ва яққол юзага чиқади, яъни клиник белгилар “гуллайди”.
Эмизикли болаларда рахитнинг илк белгилари
Эмизикли болаларда рахит касаллиги белгилари қуйидагилар:
Болакай қўрқоқ, қўзғалувчан, ёруғликка ёки баланд товушга салбий таъсир этадиган бўлиб қолади;
Оналар болакайларнинг уйқуси бузилганини сезадилар (безовта ухлайди, тез тез уйғониб кетади);
Кўп терлаш, иштаҳанинг пасайиши, тери тургорлиги (эластиклиги) ва мушаклар тонуси пасайганлиги, ич қотиш аломатлари намоён бўлиши;
Эмизикли болаларда рахитнинг илк белгиларидан бири сочларнинг тепа қисмидан тўкилишидир (баъзида соғлом чақалоқларда ҳам бундай ҳолат учраб туради);
Суяк тизими томонидан лиқилдоқлар чети юмшоқ ва эгилувчан бўлиб қолиши, кеч битиши;
Агар касалликнинг эрта босқичларида рентгенологик текширув ўтказилса, суяклар томонидан ҳеч қандай камчилик аниқланмаслиги мумкин. Қоннинг биохимик текширувида кальцийнинг физиологик миқдори ва фосфор миқдорининг камайиши ёки нормада бўлиши аниқланади. Ишқорий фосфотазанинг қондаги миқдори ортиб кетади;
Сийдик анализида унинг таркибида фосфатлар аниқланади. Рахитнинг махсус текшируви Сулкович синамаси мусбат натижа беради.
Болаларда рахитнинг авж олиш давридаги белгилари
Рахит касаллиги авж олиш даврида қуйидаги симптомлар билан кечади:
Суякланинг юмшаш симптоми аниқ ва сезиларли даража бўлади (калла чаноғи битишмалари нозик, тепа суяги кенгайиши, уларнинг юмшаши);
Суяклар эгилувчан бўлиб қолиши, уларга босим берилганда, ҳолат ўзгарганда ўз шаклини йўқотиши;
Рахитнинг белгиларидан яна бири умуртқа поғонасининг эгриликлари ва қийшайишлари;
Кўкрак қафаси шаклининг ўзгариши (қўнғироқсимон кўкрак қафаси, тўш суягининг ичкарига ботиб кириши, бочкасимон кўкрак қафаси ва бошқалар.);
Чаноқ суягининг эгриликлари (ясси чаноқ);
Оёқларнинг эгриликлари: О – симон оёқ ва Х – симон оёқ;
Болакай юриши ҳисобига оёқларига зўриқиш тушиши натижасида эгриликлар пайдо бўлиши яққол намоён бўлади.
Суякларда бўртиқлар ҳосил бўлади: 7-10 қовурғаларнинг тўш суягига бириккан жойида “тасбеҳсимон” тўш суяги, бармоқ фалангаларида “тизилган марварид”, найсимон суяклар эпифиз қисмида “билакузук” симптомлари намоён бўлади;
Сут тишларининг кечикиб ва носимметрик равишда чиқиши;
Калла суягининг нотўғри ривожланиши натижасида баланд “олимпия пешонаси, дўнг пешона” пешона суяги кузатилиши;
Жуда кўп терлаш, мушак тонусининг сусайиши;
Мушаклар тонусининг пасайиши натижасида ич қотиши ва қорин дам бўлиши, бунинг оқибатида қориннинг “бақа қорни” кўринишида бўлиши;
Бўғимларнинг ҳаракатчанлиги ортиши;
Эмоционал жиҳатдан бола қўзғалувчан, нерв-психик жиҳатдан ортда қолиши ва респиратор инфекциялар билан тез тез касалланиш кузатилади;
Қоннинг биохимик анализида кальций ва фосфор миқдорининг сезиларли даражада пастлиги, ишқорий фосфотазанинг ҳаддан ортиқ ортиши;
Суякларнинг рентгенологик тасвирида рахитнинг яққол белгилари яъни суяк минерализациясининг етишмовчилиги: остеопороз, найсимон суякларнинг ўрта қисми кенгайиши, суяк тасвирларининг хиралашганлиги кўринади.
Рахитнинг тузалиш босқичидаги белгилар
Рахитнинг тузалиш босқичида белгилар секин асталик билан йўқолади. Боланинг аҳволи яхшилашади, унинг кайфияти кўтарилган, хотиржам, нерв-психик жиҳатдан ривожланиши нормал ҳолатга қайтади. Бундан ташқари, болакайларни ич қотиши қийнамайди, мушаклар тонуси тикланади, кўп терлаш ўтиб кетади, уйқу ҳам нормаллашади. Қон анализида кальций ва фосфор миқдори нормал кўрсаткичларда бўлади. Суякларнинг рентгенологик тасвирида суяклар ўсиш зонасининг зичлашганлиги кўринади.
Рахитнинг қандай белгилари бир умрга қолиб кетиши мумкин?
Рахит касаллигининг энг сўнги босқичи, унинг асоратларидир. Бундай асоратлар боланинг 2-3 ёшидан бошланади ва улар “қолдиқ белгилар” деб номланади. Инсоннинг ёшлик пайтида рахит касаллигини бошдан ўтказганлигини қуйидаги белгилар орқали билиб олиш мумкин:
Суяклар деформацияси;
Ясси оёқлик;
Умуртқа поғонасининг эгриликлари, сколиоз;
Чаноқ суягининг шакли ўзгариши;
Бундай болалар тишлари кариесга берилувчан бўлади;
Бўй ўсишда ортда қолиш;
Кўрув ўткирлигининг пасайиши (миопия).
Рахит касаллиги даражалари ва касалликнинг кечиши
Эмизикли болалар ва ёш болаларда рахит касаллиги даражалари ҳам бор. Рахитнинг учта даражаси фарқланади: енгил, ўрта,оғир. Унинг даражаси касаллик белгиларининг қанчалик даражада намоён бўлиши билан белгиланади. Рахит касаллигининг болаларда кечиши бўйича: ўткир, ўткир ости ёки қайталанувчи (рецидивланувчи) кечиши фарқланади.
Рахитнинг ўткир кечишида юзага чиқувчи белгилар тез намоён бўлади. Бундай кечувчи рахитнинг асосий белгиси суякларнинг юмшашидир. Белгилар одатда олти ойликкача бўлган даврда юзага чиқади.
Рахит касаллигининг ўткир ости кечишида касаллик белгилари секин асталик билан намоён бўлади. Суякларда бўртиқлар пайдо бўлиши билан кечади. Рахит касаллигининг бундай кечиши кўпроқ олти ойликдан сўнг кузатилади. Ўткир ости кечишидаги рахит ўткир шаклига ҳам ўтиши мумкин. Бунга сабаб болалардаги қандайдир ўткир касаллик бошланишидир.
Қайталанувчи (рецидивланувчи) рахит белгилари доимий бўлмайди. Бунда касалликнинг тузалиш босқичи қайталаниш, яъни белгиларнинг намоён бўлиш босқичига ўтади. Бунга сабаб боланинг нотўғри парвариши, унинг озиқланиш тури, ёндош касалликлар, давонинг самарасизлиги бўла олади. Қайталанувчи рахитнинг асосий белгиси суякларнинг нормал қаттиқлиги тикланган ҳолда яна юмшаб қолишидир.
Рахитнинг енгил даражаси
Рахит касаллигининг енгил даражасида яққол намоён бўладиган неврологик симптомлар юзага чиқади (кўп йиғлаш, қўзъғалувчанлик, уйқунинг бузилиши). Суяк тизими томонидан кузатиладиган камчиликлардан катта лиқилдоқлар чегараларининг юмшаши келиб чиқиши мумкин.
Рахитнинг ўрта оғир даражаси
Рахит касаллигининг ўрта оғир даражасида суяк тизими томонидан ўзгаришлар кузатилади. Лекин, бундай ўзгаришлар фақатгина уч-тўрт суякларда пайдо бўлади.
Рахитнинг оғир даражаси
Рахит касаллигининг ўгир даражасида клиник симптомларнинг аниқ ва яққол намоён бўлиши билан характерланади: калла чаноғи суякларининг юмшаши, эгарсимон бурун суяги, суякларнинг кучли деформацияси, мушакларнинг сезиларли даражадаги гипотонияси, нерв-психик ривожланишдан ортда қолиш, ички органлар касалликка берилувчанлиги ортиши, оғир анемия ва бошқалар.