Чақалоқларда сариқлик сабаблари ва даволаш сирлари

Янги туғилган чақалоқларда сариқлик – физиологик ёки патологик ҳолат бўлиб, бунда чақалоқлар қонида гипербилирубинемия ва тери ранги, кўринадиган шиллиқ қаватларнинг сарғайиши билан бола ҳаётининг биринчи ҳафтасида намоён бўлади.
Чақалоқларда сариқлик қонда билирубин концентрациясининг юқори бўлиши, анемия, тери қопламалари, шиллиқ қаватлар ва склера сариқ рангда бўлиши, гепатоспленомегалия, оғир ҳолатларда билирубинемик энцефалопатия билан юзага чиқади.


Чақалоқлар сариқлиги диагностикасида Крамер шкаласидан фойдаланилади, бундан ташқари эритроцитлар, билирубин, жигар ферментлари миқдори, она ва бола қон гуруҳи аниқланади. Сариқликни даволашда она сути билан озиқлантириш, инфузион терапия, фитотерапия, қонни алмашлаб қуйиш муолажалари ўтказилади.
Чақалоқлар сариқлиги – неонатал синдром, тери қопламалари, кўриниб турадиган шиллиқ қаватларининг сарғайиши билан кечадиган жараён. Неонатал сариқлик ўз вақтида туғилган болаларда 60 % ва чала туғилган болаларда эса 80 % ҳолатларда кузатилади. Педиатрия соҳасида барча сариқлик билан боғлиқ ҳолатларнинг 60-70 %и физиологик жараёнга тўғри келади. Сариқлик қонда билирубин миқдорининг 80-90 мкмол/л дан ошиши (ўз муддатида туғилганларда) ва 120 мкмол/л (чала туғилганларда) ошишида юзага чиқади. Узоқ муддат давом этувчи ва кучли сариқлик бош мияга токсик таъсир этади ва нерв ҳужайраларини зарарлайди.

Чақалоқларда сариқлик классификацияси ва сабаблари
Аввало, янги туғилган чақалоқларда сариқлик физиологик ёки патологик ўлиши мумкинлигини билиб олиш зарур. Келиб чиқиши бўйича наслий ёки орттирилган сариқлик фарқланади. Қон биокимёвий текшируви бўйича боғланган билирубин ва боғланмаган билирубин ортиши ҳисобига юзага чиққан сариқлик турлари ҳам мавжуд.
Аввало, янги туғилган чақалоқларда сариқлик физиологик ёки патологик ўлиши мумкинлигини билиб олиш зарур. келиб чиқиши бўйича наслий ёки орттирилган сариқлик фарқланади. Қон биокимёвий текшируви бўйича боғланган билирубин ва боғланмаган билирубин ортиши ҳисобига юзага чиққан сариқлик турлари ҳам мавжуд. Конъюгацияланган сарқиликка қуйидаги ҳолатлар киради:
Неонатал физиологик (транзитор) сариқлик;
Жилбер, Криглер-Наяра И ва ИИ тип синдромларида наслий сариқлик;
Асфиксия ва туғруқ травмалари натижасида юзага чиқадиган сариқлик;
Турли препаратлар қабул қилиш натижасида келиб чиқадиган сариқлик (салицилатлар, левомицетин, сульфаниламидлар, хининлар, витамин К кўп миқдорда қабул қилиш);
Гемолитик сариқлик чақалоқларда эритроцитларнинг парчаланиши натижасида (гемолиз) юзага чиқади. Бундай гипербилирубинемияга қуйидагилар киради:
Ҳомиланинг гемолитик касаллиги;
Эритроцитар фермент ва мембранопатиялар;
Гемоглобинопатиялар (ўроқсимон анемия, талассемия);
Полиситемия.
Механик сариқлик билирубиннинг ўт суюқлиги ёки ичаклардан ажралишининг бузилиши натижасида келиб чиқади. Бундай ҳолат жигар ичи ва жигардан ташқари ўт йўллари атрезияси, гипоплазияси натижасида, ҳомила ичи ўт-тош касалликлари, ўсма ёки инфильтрат ўт йўлларини босиб қўйиши натижасида, ўт суюқлигининг қуюқлашиши, пилоростеноз, ичак тутилиши ва бошқалар натижасида юзага чиқади.
Аралаш турдаги сариқлик (паренхиматоз) чақалоқларда фетал гепатит, ҳомила ичи инфекцияси (токсоплазмоз, ситомегалия, листериоз, герпес, гепатит А, Б, Д), токсико-септик жигар зарарланиши, наслий моддалар алмашинуви бузилиши билан намоён бўладиган касалликлар (муковисидоз, галактоземия) каби патологияларда намоён бўлади.
Чақалоқларда сарқилик белгилари
Чақалоқлар физиологик сариқлиги
Транзитор сариқлик янги туғилган чақалоқларда вақтинчалик кузатиладиган физиологик ҳолат ҳисобланади. Бола дунёга келиши билан фетал гемоглобин парчаланишни бошлайди ва эркин билирубин қонда миқдори ортиб кетади.
Жигарда ферментларнинг тўлиқ етилмаганлиги (глюкуронилтрасфераза) ва ичакларда боғланган билирубиннинг қайта сўрилишининг кучли бўлиши ҳам сариқликка сабаб бўлади. Физиологик сариқлик бола дунёга келганидан сўнг 2-3 кун ичида ривожланади, максимал даражага 4-5 суткаларда чиқади. Боғланмаган билирубин миқдори 77-12 мкмол/л га тенг бўлади. Нафас ва пешоб нормал рангда бўлади, жиг ава талоқ катталашмаган.
Транзитор сариқлик енгил даражасида тери ранги киндиккача тушади. Физиологик сариқлик вақтида чақалоқ умумий аҳволи ўзгармайди, аммо гипербилирубинемия кучли намоён бўлганда бола уйқучан, ҳолсиз, кўнгил айниш каби белгилар ҳам юзага чиқади.
Болаларда физиологик сариқлик нормал ҳолат бўлиб 2-ҳафталарда ўз-ўзидан йўқолиб кетади. Чала туғилган чақалоқларда эса сариқлик эртароқ яъни бола дунёга келиши билан 1-2 суткаларда намоён бўлади, максимал даражага 7-суткада чиқади ва 3-4 ҳафтада ўтиб кетади.
Қондаги боғланмаган билирубин миқдори 137-171 мкмол/л дан ортади. Чала туғилган болаларда жигар ферментлари ҳам ўз функциясини тўлиқ бажара олмаганлиги сабабли билирубинли интоксикация ва ядроли сариқлик ривожланиш эҳтимоли жуда юқори бўлади.
Наслий сариқлик
Наслий сариқлик энг кўп тарқалган конситуцион гипербилирубинемия бўлиб (Жилбер синдроми), аҳоли орасида 2-6 % гача учрайди, аутосом-доминанат типда ирсийланади. Жилбер синдроми асосида жигар ферменти – гюкуронилтрансфераза активлиги бузилган бўлади, бунинг натижасида гепатоситлар билирубинни боғлай олмайди.
Наслий сариқлик яъни Криглер-Наяр синдромида глюкуронилтрансфераза ферменти активлиги пасайиши (И тип) ёки ушбу ферментнинг умуман бўлмаслиги (ИИ тип) кузатилади. И типда сариқлик синдроми бола дунёга келиши билан ҳаётининг илк кунларида юзага чиқади ва секин-асталик билан кучайиб боради, гипербилирубинемия қонда 428 мкмол/л гача ҳатто ундан ҳам юқори кўрсаткичларда бўлади.
Касаллик натижасида ядроли сариқлик ривожланиши оқибати эса ўлим билан якунланиши мумкин. ИИ тип яхши сифатли ҳисобланади. Гипербилирубинемия қонда 257-376 мкмол/л кўрсаткичларда бўлади. Ядроли сариқлик кам ҳолатларда ривожланади.
Эндокрин патологиялари сабабли ривожланадиган сариқлик
Одатда туғма гипотиреоз билан туғилган, қалқонсимон без дефицити, жигар ферментларининг тўлиқ шаклланмаганлиги, билирубин конъюгацияси ва экскрецияси бузилиши кузатиладиган болаларда учрайди. Гипотиреоз ҳолатида 50-70 % болаларда ҳаётининг 2-3 суткасида сариқлик пайдо бўлади ва 3-5 ойгача сақланиб туради. Сариқликдан ташқари бундай болаларда ҳолсизлик, адинамия, артериал гипотония, брадикардия, ич қотиши каби белгилар ҳам намоён бўлади.
Бундан ташқари қандли диабетдан азият чекадиган оналардан туғиладиган болаларда ҳам сариқлик ривожланиш эҳтимоли юқори бўлади, бунинг сабаби гипогликемия ва ацидоздир. Бунда боғланмаган билирубин миқдори юқори бўлади.
Янги туғилган чақалоқларда сариқлик: асфиксия ва туғруқ травмалари натижасида
Ҳомила гипоксияси ва янги туғилган болалар асфиксияси натижасида ферментатив тизим ривожланишидан ортда қолади, бунинг натижасида гипербилирубинемия ва ядроли сариқлик келиб чиқади. Турли хил туғруқ травмалари (кефалогематома, қоринчаларга қон қуйилиши) боғланмаган билирубин миқдори ошиши ва сариқликнинг кучли намоён бўлишига сабаб бўлади.
Ариес синдроми ёки болалар сариқлиги табиий озиқлантиришда бўладиган болаларнинг 1-2 % ида кузатилади. Бола дунёга келиши билан ҳаётининг 1-ҳафтасида юзага чиқиши (эрта сариқлик) ёки 7-14 ҳафтада намоён бўлиши (кечки сариқлик) мумкин, бу ҳолат 4-6 ҳафта давомида сақланиб туради. Ушбу синдром патофизиологиясида она сути таркибида эстероген гормонларининг бўлиши, сут билан озиқланадиган болакайларда эса гормон таъсири натижасида билирубин алмашинувининг бузилиши билан тушунтирилади.
Табиий озиқлантиришдаги болакайларда сариқлик ривожланишида хавф омилларига меконийнинг кеч ажралиши, киндикнинг кеч тушиши, туғруқни сунъий стимуллаш каби ҳолатлар киради. Бу каби сариқлик оқибати ҳар қандай вазиятда ҳам ижобийдир.
Ядроли сариқлик ва билирубинли энцефалопатия
Боғланмаган билирубин миқдори ошиб боришда давом этаверса секин асталик билан гематоэнцефалитик барердан ўтади ва бош мия ҳужайралари базал ядроларини зарарлайди ва хавфли ҳолат – билирубинли энцефалопатияга сабаб бўлади.
Касаллик клиникасида энг аввало билирубинли интоксикация белгилари: ҳолсизлик, апатия, боланинг уйқучанлиги, монотон йиғи овози, қайт қилиш каби симптомлар юзага чиқади. Кейинчалик ядроли сариқликка хос бўлган типик белгилар: энса мушаклари ригидлиги, тана мушакларинигг тиришиши, вақти-вақти билан қўзғалиб туриши, катта лиқилдоқнинг кўтарилиб қолиши, рефлексларнинг бузилиши, нистагм, брадикардия, талвасалар каби. Бундай патологик ҳолат бир неча кундан бир неча ҳафтагача давом этади ва ушбу вақт ичида марказий нерв тизимининг қайтмас зарарланиши рўй беради. Боланинг аҳволи 2-3 ойдан сўнг яхшиланади, аммо бу “ёлғон” бўлиб, 3-5 ойларга келиб болада неврологик асоратлар юзага чиқа бошлайди: БСФ (ДСП), ЗПР, карлик ва бошқалар.
Чақалоқларда сариқлик диагностикаси
Бола дунёга келиши биланоқ сариқлик туғруқхоналарда неонатолог ёки педиатр томонидан аниқланади. Сариқлик даражасини баҳолашда Крамер шкаласидан фойдаланилади:
И даража – юз ва бўйинда сариқлик (билирубин 80 мкмол/л);
ИИ даража – сариқлик киндиккача тарқалади (билирубин 150 мкмол/л);
ИИИ даража – сариқлик тиззагача тарқалади (билирубин 200 мкмол/л);
ИВ даража – сариқлик юз, гавда, қўл ва оёқларгача тарқалади (300 мкмол/л);
В даража – бутун тана бўйлаб тарқалган сариқлик (билирубин миқдори 300 мкмол/л).
Чақалоқларда сариқликни аниқлашда умумий қон анализи, қон биокимёвий текшируви, она ва бола қон гуруҳи, Кумбс тести, ПТИ, умумий пешоб таҳлили, жигар синамалари ўтказилади. Гипотиреозга шубҳа қилинганда тиреоид гормонлар миқдори текширилади Т3, Т4, ТТГ. Ҳомила ичи инфекцияси ИФА ва ПСР текширувлари ёрдамида аниқланади. Механик сариқликни аниқлаш мақсадида жигар УТТ, МР-холангиография, ФГДС, қорин бўшлиғи обзор рентгенограммаси каби текширувлар ўтказилади. Болалар жарроҳи ва гастроэнтеролог кўруви ҳам талаб этилади.
Чақалоқларда сариқлик давоси
Сариқликни камайтириш ва гипербилирубинемия ҳолатини бартараф этиш учун ҳар бир бола она сути билан озиқлантирилиши керак бўлади, кўкрак сути билан сутка давомида камида 8-12 маротаба озиқлантирилиши мақсадга мувофиқ бўлади.
Болаларга суткалик суюқлик миқдори 10-20 % га оширилади ва энтеросорбентлар буюрилади. Орал гидратация имкони бўлмаса: инфусион терапия ўтказилади – глюкоза, физиологик эритмалар, аскорбин кислотаси, кокарбоксилаза, Б, C гуруҳ витаминлари вена ичига қуйилади. Билирубинни боғланиш жараёнини рағбатлантириш учун фенобарбитал қўлланилиши мумкин.
Боғланмаган гипербилирубинемияни бартараф этиш учун энг самарали усул бу фототерапия ҳисобланади. Бунда боғланмаган билирубин сувда эрийдиган кўринишга келади.
Гемолитик сариқлик давосида қонни алмашлаб қуйиш, гемосорбция, плазмафарез каби муолажалар ўтказилади. Барча неонатал сариқлик асосий касалликни даволашни талаб этади.
Чақалоқлар сариқлиги оқибати ва профилактикаси
Чақалоқларда кузатиладиган транзитор сариқлик кўп ҳолатларда асоратсиз ўтиб кетади. Аммо, адаптация механизми бузилиши натижасида физиологик ҳолат патологияга айланиши мумкин. Патологик сариқлик юзага чиқадиган болакайлар маҳаллий педиатр ва болалар невропатологи кўригида бўлиб турадилар ва рўйхатдан ўтказиладилар.