Хотирани қандай яхшилаш мумкин

Албатта, кўпчилигимиз актёрлар қандай қилиб кўп матнни эслаб қолишлари ҳақида бир неча бор ўйлаб кўрганмиз, оддий одамлар эса кўпинча бир нечта телефон рақамларини ҳам эслай олмайдилар. Бунинг сири нимада? Бу шунчаки доимий машқми?

Биринчидан, хотира турлари ҳақида бир оз ...

Хотира турлари
Тадқиқотчилар хотира жараёнларини ахборотни мустаҳкамлаш ва сақлаш муддатига кўра анъанавий тарзда уч тоифага бўладилар:
1) сенсорли – 1-4 сония ичида сезгилардан келадиган катта ҳажмдаги ахборотни сақлашни таъминлайди;
2) қисқа муддатли - сезгилардан келадиган ва бир неча дақиқа давом этадиган маълумотларни олиш, сақлаш ва ўзгартиришнинг оператив жараёнларига хизмат қилади; 3) узоқ муддатли - турли маълумотларнинг узоқ муддатли сақланишини таъминлайди.
 
Буларнинг барчаси тўғри, аммо 1972 йилда олимлар Роберт Локҳарт ва Фергус Краик бу бўлиниш одамларнинг маълумотни танлаб эслаб қолишларини тушунишга имкон бермаслигини айтишди. Олимлар ёдлашнинг самарадорлиги бевосита ахборот блокининг семантик таркибига боғлиқлигини таъкидладилар - бу семантик визуал хотира ёки семантик эшитиш хотираси. Дарҳақиқат, биз баъзи маълумотларни "эсда сақлаш" учун соатлаб сарфлашимиз мумкин, аммо агар биз унинг моҳиятига кирмасак, матннинг умумий маъноси аниқ бўлмайди, яъни уни эслаб қолиш жуда қийин бўлади.

Актёрларга матнни эслаб қолишга нима ёрдам беради? 
Машҳур когнитив психолог Ҳелга Нойс ва унинг турмуш ўртоғи, актёр Тони Нойс ёдлашда актёр ўз матнида айтилган нарсаларни тушуниши ва тасаввур қилиши керак, деб таъкидлайдилар. Бундан ташқари, саҳнада қироат қилиш актёрлар ўртасидаги "ақлий-жисмоний-эмоционал муносабатлар", шунингдек, имо-ишоралар, турли ҳаракатлар ва юз ифодалари билан осонлаштирилиши мумкин. Буларнинг барчаси биргаликда актёрга илгари ўрганган матнни осонгина қайта тиклашга ёрдам беради. Нойс жуфтлиги шундай деб ёзадилар: "Матнга тўлиқ ҳиссий, интеллектуал ва жисмоний сингдириш актёрлик касбининг бир қисмидир". Албатта, бу ёндашув нафақат актёрлар, балки бошқа касб эгалари учун ҳам фойдали бўлиши мумкин.

Хотирани қандай яхшилаш мумкин?
Нойс жуфтлиги профессионал актёрларнинг тажрибасига асосланиб, хотирани яхшилашнинг баъзи усулларини тавсия қилади.
 
Бунинг бир усули - хаёлий тингловчи билан маълумотни муҳокама қилишдир. Нойс жуфтлиги қизиқарли тадқиқот ўтказди, унда талабаларга баъзи материалларни ўқиш ва бу маълумотдан фойдалана оладиган одамни тасаввур қилиш сўралган. Натижада ўқувчилар матн мазмуни ва уни хаёлий тингловчига этказишнинг турли усулларига эътибор қаратишлари биланоқ, маълумотларни ёдлаш жараёни анча самарали бўла бошлади.
 
Хотирани яхшилашнинг яна бир усули - актёрлик дарсларида қатнашиш. Нойс жуфтлиги бундай курсларга қатнайдиган одамлар катта матн массивларини ёдлаш қобилиятини яққол яхшилашини исботлади. Аслида, бу ҳолда биз машғулотларнинг табиий ижобий таъсири билан шуғулланамиз.