Шифокорлар мўғул империясининг рецептлари ёрдамида диабетни даволашни таклиф қилишади

Қандли диабет ёки кўплаб юрак-қон томир касалликлари каби сурункали касалликларнинг доимий ўсишидан хавотирда бўлган олимлар ва шифокорлар баъзида мутлақо кутилмаган билим манбаларига мурожаат қилишади. Бу сафар улар даволаниш учун ўрта асрлар саройи шифокорининг рецептларидан фойдаланишни таклиф қилишди.

1315 йилда Мўғул Юан сулоласининг онаси императори Доwагер ўз хизматига янги шифокорни ёллади. У Ху Сихуйга айланди. У шунчалик муваффақиятли ишладики, тез орада унга ҳозирги император хотинининг соғлиғига ғамхўрлик қилиш ишониб топширилди.

Чингизид ва Юан сулоласининг тўртинчи императори Буянту Хон узоқ муддатли ҳарбий юришдан қайтганида, ҳукмдорнинг соғлиғи ёмонлашгани маълум бўлди: у буйрак ва бўғимларда оғриқдан азоб чекди. Ху Сихуининг саройдаги обрўси аллақачон катта эди ва унга императорни даволашга ҳаракат қилишга рухсат берилди.
Қайнатмалар ва махсус парҳез Буянт Хонга оғриқни унутишга ёрдам берди. Ва ҳатто қисқа вақт ўтгач, унинг хотини ҳомиладор бўлганлиги суд шифокорининг мўъжизавий дори-дармонлари билан боғлиқ.

1330 йилда Ху Сихуй "Йиншан Зҳенгяо" рисоласини сарой жамоатчилигига тақдим этди. Баъзи тадқиқотчилар буни овқатланиш ҳақидаги биринчи рисола деб аташади. Гап шундаки, анъанавий хитой табобатида озиқ-овқат уни ишлатишнинг оқилоналигига қараб дори ёки заҳар ҳисобланади.

Ху Сиҳуи профилактика ва даволаш учун инсон овқатланишини бошқариш тамойилларини белгилаб берди. Бундан ташқари, у 200 дан ортиқ таомлар ва ўсимлик инфузиялари учун рецептлар, шунингдек, 232 озиқ-овқат ва 174 доривор ўсимликларнинг батафсил тавсифларини тақдим этди.

Сиз сўзнинг замонавий кундалик маъносида парҳезли, юмшоқ овқат ҳақида гапираяпмиз деб ўйламаслигингиз керак. Мисол учун, айнан Йиншан Зҳенгяода Пекинг ўрдакининг рецепти биринчи марта ёзма шаклда пайдо бўлади. Муаллиф ҳар бир рецептни, маҳсулот ёки ўсимликнинг тавсифини уларнинг соғликка қандай таъсирини тушунтириб берди.

Император оиласининг шифокори ва диетологи ўз ишига хитой, мўғул ва араб манбаларидан турли хил парҳез ва тиббий билимларни киритди. Аммо у уларни анъанавий хитой табобати тамойилларига мувофиқ бирлаштириб, битта касалликни даволаш бутун саломатликка қандай таъсир қилишини аниқлади.

Бир гуруҳ хитойлик ва мўғул тадқиқотчилари Йиншан Чженяони ўрганишди ва Ху Сихуйнинг рецептлари замонавий тиббиёт учун жуда мос деган хулосага келишди. Олимлар ўз хулосаларини Фоод & Медиcине Ҳомологй журналида чоп этилган мақолада тақдим этдилар .

“Йиншан Чженяода парҳез терапияси овқат ҳазм қилиш, нафас олиш, эндокрин ва асаб тизимлари функцияларини тартибга солиш, шунингдек, турли органларни ҳимоя қилиш ва тартибга солишга таъсири билан қизиқ. Ушбу матннинг асоси сурункали касалликларни ўсимликлар ёрдамида даволаш (ва олдини олиш), шунингдек, сифатли овқатланишнинг аҳамиятини тушунтиришдир. Озиқ-овқатларни дори сифатида кўриб, биз озиқ-овқат тайёрлаш ва истеъмол қилишга кўпроқ эътибор ва эътибор қаратамиз, уни нафақат энергия манбаи, балки узоқ умр кўриш манбаи сифатида ҳам "ишлайди".

Илмий иш муаллифлари Йиншан Чженяода тақдим этилган хитойлик доривор ўтларнинг тўлиқ шарҳини туздилар. Улар ботаника келиб чиқиши, самарадорлиги ва қўллаш тамойилларини аниқладилар, ўрта аср шифокори рецептлари бўйича тайёрланган қайнатмаларнинг кимёвий таркибини ўргандилар.

Тадқиқотчиларнинг фикрича, Йиншан Чженяода тизимлаштирилган билимлар даволаш ва профилактика воситаси сифатида озиқ-овқат ҳақидаги қадимий ғоялар билан замонавий дори-дармонлар ва тиббий техникани уйғунлаштиришга ёрдам беради. Шуни таъкидлаш керакки , ХХРда Хитой анъанавий тиббиёти концепцияси ҳукумат томонидан қўллаб-қувватланади, унинг усуллари Европа ўрта аср шифокорларининг баъзи рецептлари каби қуаcкерй ҳисобланмайди;

"Йиншан Чженяо" рисоласи нафақат унинг муаллифи, балки Юан империясининг ўзи ҳам сақланиб қолганлигини қўшимча қилайлик. 1351-йилда мўғуллар ҳукмронлигига қарши Хитой ҳаракати бўлган Қизил салла қўзғолони бошланди. Ва 1368 йилда юан қулаб тушди ва унинг ўрнига Хитой Минг сулоласи келди.

Хитойликлар Ху Сихуининг асосан мўғул ва шимолий хитой рецептларини Жанубий Хитойнинг анъанавий таомлари билан тўлдиришди, лекин китобнинг умумий мазмунини сақлаб қолишди. Маълумки, ХВ асрда Мин сулоласининг эттинчи императори Йиншан Чженяонинг кейинги нашрига шахсан ўзи сўзбоши ёзган.