Ота-оналар билан низолар: улардан қандай қочиш ва оилада яхши муносабатларни ўрнатиш

Биз " Ўсмирлар учун психолог " туркумидаги навбатдаги нашрни тақдим этамиз . Можаролар ҳақида психолог Ойгул Суиндиқова гапириб беради. Сиз соғлом можарони носоғлом можародан қандай ажратишни, ота-оналар билан мулоқотни ижобий томонга йўналтиришни ва оиладаги вазият таҳдид соладиган бўлса, қаерга боришни ўрганасиз.

Ота-оналар ва болалар ўртасидаги низолар масаласи ҳозирда, жумладан, ижтимоий ва технологик ўзгаришларнинг тезлиги туфайли жуда долзарб. Интернет турли ахборот манбаларига кириш имкониятини очиб берди ва ижтимоий тармоқлар мулоқот қилиш ва ўзимизни ифода этишнинг янги усулларини яратмоқда. Катта авлод уларни тушунмаслиги мумкин.

Ўсмирлар мусиқа, мода ва хулқ-атворда Ғарб тенденцияларини тобора кўпроқ қабул қила бошладилар. Бу анъанавий қозоқ меъёрларига зид бўлиши мумкин. Инглиз ва жаранглардан фойдаланиш кўпайиб, мулоқот тўсиқларини яратди. Сунъий интеллект ва рақамли маркетинг соҳасидаги касбларнинг пайдо бўлиши анъанавий мартаба йўлларига ўрганиб қолган ота-оналар орасида чалкашликларни келтириб чиқаради.

Кўп сонли виртуал ўйин-кулгилар (компьютер ўйинлари, онлайн оқим ва виртуал ҳақиқат) дам олишнинг асосий турларига айланмоқда. Болалар очиқ ҳавода ва спорт машғулотларида камроқ вақт ўтказадилар. Ота-оналар фарзандларининг соғлиғи ҳақида қайғурадилар.

Яхшироқ имкониятлар излаб кўплаб оилалар қишлоқдан шаҳарга кўчиб ўтмоқда. Ҳаёт тарзи, қадриятлари ва дунёқараши ўзгаради. Ота-оналарга мослашиш қийин бўлиши мумкин ва ўсмирлар ёрдам этишмаслигини ҳис қилишлари мумкин.

Таълим тизими кўпчилик ота-оналар учун одатий бўлмаган ўқитиш усулларини жорий қилмоқда. Ўқув ютуқларига бўлган талабларнинг ортиши ўсмирлар учун қўшимча стрессни келтириб чиқаради ва ота-оналар учун ҳам чалкаш бўлиши мумкин.

Оилавий низолар шароитида психологик ёрдам сўраб турли хил сўровлар мавжуд. Мен фақат энг кенг тарқалганларини санаб ўтаман:

• Тушунмовчилик. Кўпгина ўсмирлар ота-оналари уларнинг қизиқишлари, севимли машғулотлари ва муаммоларини тушунмайдилар деб ўйлашади.
• Севги ва илиқлик ифодаларининг этишмаслиги. Ўсмирлар ўзларини яхши кўрмасликларини, ижобий фикрлар ва муносиб маъқулланишга эга эмасликларини даъво қилишади. Ҳатто ўзларини ортиқча, юк ёки умидларни оқлай олмагани учун айбдор деб ҳисоблайдиганлар ҳам бор.
• Назорат ва бостириш. Ўсмирнинг фикрини ҳисобга олмасдан ҳаракат қилиш ва қарор қабул қилиш эркинлигидан маҳрум қилиш. Ҳаддан ташқари назорат ва чекловлар, ишончсизлик. Интернетдан фойдаланишда, касб танлашда , дўстлар ёки севимли машғулотларда қатъий қоидалар норозиликка сабаб бўлади.
• Шахсий майдоннинг этишмаслиги. Ёшларнинг айтишича, "аждодлари" ўзларининг шахсий чегараларини бузади, ўз фикр ва истакларини ифодалашда чеклайди ва ўз одатларини мажбурлайди.
• Танқид ва девальвация. Ота-оналар кўпинча ҳақорат қиладиган, камситадиган, бошқалар билан таққослайдиган, алоҳида ҳолатларни умумлаштирадиган, танқид қиладиган, яхшироқ ўзгаришларга ишонмайдиган, ортиқча талаблар қўядиган, сўровларни эътиборсиз қолдирадиган, ўзлари билан таққослайдиган шикоятлар.

Бундай ҳолатлар ёш одамнинг руҳий ва ҳиссий ҳолатига салбий таъсир кўрсатиши мумкин.
Можаро яхшими ёки ёмонми?

Оиладаги низолар мавзуси жуда кенг. Умуман олганда, зиддият инсоний муносабатларнинг табиий қисмидир. Бироқ, барча низолар бир хил эмас.

Конструктив конфликт - бу манфаатлар, фикрлар ёки мақсадлар тўқнашуви. Вазифа муаммони ҳал қилишдир. Мулоқот усуллари очиқ мулоқот ва фаол тинглашдир. Иштирокчилар ўзларининг ҳис-туйғуларини назорат қиладилар ва тушунишга интиладилар. Натижада вазият яхшиланади ва муносабатлар ривожланади.

Конструктив низоларнинг асосий белгилари:

• Одамга эмас, муаммога эътибор қаратинг. Сиз шахсий бўлмасдан муаммолар ёки вазиятларни муҳокама қиласиз.
• Ҳурматли мулоқот. Фаол тинглаш ва эмпатия бошқаларнинг нуқтаи назарини тушунишга ёрдам беради.
• Муросага келиш ёки ҳамкорлик қилиш истаги.
• Ҳиссиётларни назорат қилиш. Сиз ўз ҳис-туйғуларингизни этарли даражада ифода этасиз ва мулоқотга тўсқинлик қилмайсиз, бошқаларга ва ўзингизга нотўғри ҳукм чиқариш ҳуқуқини берасиз.

Конструктив низолар натижасида ишонч ва ўзаро тушуниш даражаси ошади, самарали эчимлар топилади, иштирокчиларда ўз-ўзини акс эттириш ва мулоқот қилиш кўникмалари ривожланади. Бундай низолар ижобий ўзгаришларга, муаммоларни ҳал қилишга ва мустаҳкам муносабатларга олиб келади.

Бузғунчи можароларда қарама-қаршилик муносабатларнинг ёмонлашишига, кескинликнинг кучайишига олиб келади ва ҳиссий ва жисмоний зарар этказиши мумкин. Бундай можаронинг мақсади ҳукмронлик қилиш, ўз нуқтаи назарини ўрнатиш ёки жазолашдир.

Агрессия, манипуляция ва эътиборсизлик алоқа усуллари сифатида ишлатилади. Ҳиссий фон чексиз, тажовузкор, ҳамма бир-бирини айблайди ва ўзини ҳимоя қилади. Натижада муносабатларнинг ёмонлашиши.

Бузғунчи тўқнашувлар қуйидаги хусусиятларга эга:

• Муаммога эмас, балки одамга эътибор қаратинг. Айбловлар, танқидлар ва таҳқирлар бўлиши мумкин.
• Мулоқот тажовузкор, ҳақорат, киноя ва таҳдидлар билан.
• Бошқа томонни тинглаш ва тушуниш истаги йўқ.
• Муросага келишдан бош тортган ва умумий ечимларни излаётган қаттиқ позиция илгари сурилмоқда.
• Хулқ-атвор одатда зарар этказишга, ҳатто зўравонликка ҳам қаратилган.
• Рақибнинг манфаатлари эътиборга олинмайди.

Бузғунчи тўқнашувлар натижасида ишонч ва ҳурмат йўқолади ва ташвиш даражаси ортади. Кейинчалик, муносабатларда ижобий иштирок этиш истаги камаяди.

Аммо чиқиш йўли бор. Бузғунчи можарони конструктивга айлантириш ва муаммони ҳал қилиш мумкин. Мана нима қилишингиз керак:

• Муаммони тан олинг. Можаронинг мавжудлигини ва унинг ҳалокатли табиатини тан олинг.
• Ҳиссиётларни бошқаринг. Сиз тинчланиш учун ҳар доим танаффус қилишингиз мумкин.
• Диққатни муаммога ўтказинг. Бир-бирингизни айблашни тўхтатинг, муайян муаммоларни муҳокама қилишга ўтишга ҳаракат қилинг.
• Мулоқот қоидаларини белгиланг. Мулоқот учун ҳурматли оҳанг ва формат ҳақида келишиб олинг.
• Фаол тинглашни машқ қилинг. Бир-бирингизнинг позициясини тушунишга ҳаракат қилинг.
• Ўзаро манфаатли эчимларни қидиринг.
• Воситачини жалб қилинг. Агар низони мустақил равишда ҳал қилиш қийин бўлса, учинчи, нейтрал томон билан боғланинг.

Ўзингизнинг ва бошқаларнинг камчиликларини тушунишга ва қабул қилишга ҳаракат қилинг. Ўзингизни яхшилашга интилиш керак, аммо мукаммалликка чеклов йўқ; хатолар ва муваффақиятсизликлар ҳар доим содир бўлади. Ҳар бир инсон танлаш эркинлигига эга бўлганлиги сабабли, у хато қилиши мумкин.
Можаролар муқаррар, аммо уларга бизнинг ёндашувимиз улар ривожланиш ёки ҳалокат манбаи бўлиб қолишини белгилайди.

Ота-оналар билан келишмовчиликлар қачон нормал ҳисобланади?

Ўсмирлик даврида ота-оналар билан низолар ажралиш ва ўсиш жараёнининг одатий қисмидир.

Биз соғлом низоларнинг белгиларини аниқлашимиз мумкин:

• Ўз фикрини билдириш. Ўсмир ўз дунёқарашини шакллантира бошлайди ва уни ҳимоя қилишни ўрганади.
• Мустақилликни қидиринг. Кўпроқ мустақил бўлиш ва мустақил равишда қарор қабул қилиш истаги.
• Ҳиссий тебранишлар. Гормонал ўзгаришлар кайфиятнинг ўзгаришига олиб келиши мумкин, бу сизнинг ота-онангиз билан муносабатларингизга таъсир қилиши мумкин.

Бундай низолар шахснинг ривожланишига ҳисса қўшади ва оилада янги, этук муносабатларни ўрнатишга ёрдам беради. Албатта, ота-она бузғунчи позицияни эгалламаса.

Ота-оналар билан носоғлом муносабатларда низолар кунлик бўлиб, жисмоний ёки оғзаки тажовуз билан бирга келади. Ўсмир нарсаларни улоқтиришни одатдагидек қабул қилади, тажовузкорликни билдиради, ота-онаси сабаб кўрсатмаган пайтларда урилиб кетади. Бола ўзини бутунлай изоляция қилишга уриниши мумкин ва мулоқот қилишни, ҳақорат қилишни, масхара қилишни, оилавий қоидаларни эътиборсиз қолдиришни хоҳламайди.

Ота-оналар билан қийин зиддиятли муносабатлар психикага қандай таъсир қилиши мумкин?

Узоқ муддатда ота-оналар билан қийин муносабатларнинг оқибатлари ўз-ўзини ҳурмат қилишнинг пастлиги, нотўғри тушуниш ва рад этиш ҳисси бўлиши мумкин, бу эса ўзига бўлган ишончни камайтиради. Инсон сурункали қўрқув туфайли инқироз ёки тушунарсиз вазиятлардан қочишни бошлаши мумкин. У ҳал қилиниши керак бўлган низолардан яширади ёки қочиб кетади. У ҳамма нарсага рози, жуда қулай, кўпинча манипуляция остида қолади ва охир-оқибат ночор қурбонга айланади.

Ёки акс ҳолда хатти-ҳаракатлар ҳужум қилиш, норозилик билдириш ва ҳамма нарсага шубҳа қилиш сценарийсини олади. Бундай одам нотўғри бўлса ҳам, доимо бирор нарсага қарши чиқади. Ҳеч қачон ўз айбини тан олмайди ва ташвишини тасдиқлаш учун бошқалардан камчиликларни қидиради. Бу реакция ғазаб ҳисси билан бошқарилади.

Иккала сценарий ҳам муваффақиятсизликка учрайди. Бундай схемалар мулоқотда ва ишончли муносабатлар ўрнатишда қийинчиликлар туғдиради. Анксиете ёки депрессив ҳолатлар ривожланиши мумкин . Доимий стресс ва босим психологик касалликларга олиб келиши мумкин. Антисосял хатти-ҳаракатлар хавфи ортади.

Ота-онангиз билан зиддиятда ўз ҳуқуқларингизни ва чегараларингизни қандай ҳимоя қилиш керак?

Тинчлик билан мулоқот қилинг. Ўз фикрларингизни тажовуз ва айбловларсиз ифода этишга ҳаракат қилинг. Кўпинча савол туғилади: агар мен ғазаблансам нима бўлади? Провокацияларга берилманг. Инсон бошқасидан эмас, балки ундан чиқадиган нарсаси билан ажралиб туради. Биз бошқаларнинг бизга қандай муносабатда бўлишидан озод эмасмиз, лекин биз жавоб танлашда эркинмиз.

Можаро пайтида ҳис-туйғуларингизни ифода этинг. И-баёнотлардан фойдаланинг. Айтинг: "Мен ҳис қиляпман ...", "Бу мен учун муҳим ...", "Бу мен учун қимматли ...". Муросага эришинг, ҳурмат кўрсатинг. Ота-онангизнинг уларнинг нуқтаи назарига бўлган ҳуқуқини тан олинг ва бунинг эвазига худди шундай нарсани кутинг. Агар ота-онангиз сизга бу ҳуқуқни бермаса, эсда тутингки, бу сизнинг катталар ҳаётингизда ота-онангизнинг номукаммаллигини такрорламаслик учун сиз учун қийинчиликдир.

Агар зиддиятли вазиятларни энгиш қийин бўлса, ёрдам сўранг. Муаммони ўзингиз ишонадиган катталар ёки профессионал билан муҳокама қилинг.

Можароларни олдини олиш учун ота-оналар билан қандай гаплашиш керак?

Муҳим суҳбат борми? Бунинг учун тўғри вақтни танланг. Ота-онангиз чарчаган ёки банд бўлганида муҳим масалаларни муҳокама қилишга уринманг. Кайфиятга қаранг, яхши дақиқа топинг ва муҳокамани бошланг.

Ушбу суҳбатга тайёрланишингизга ишонч ҳосил қилинг. Айнан нима ва қандай сўзларни айтмоқчи эканлигингизни олдиндан ўйлаб кўринг. Исталган ёки мумкин бўлган ечимни тахмин қилишга ҳаракат қилинг, кейин ижобий натижа эҳтимоли ортади.

Суҳбат давомида фаол тингланг. Оқсоқолларингизга уларнинг фикрига қўшилмасангиз ҳам, уларнинг фикрини қадрлашингизни кўрсатинг. Бу қийин бўлиши мумкин, лекин ота-онангизнинг ҳис-туйғуларини ва ниятларини тушунишга ҳаракат қилинг. "Яшил паста" усулида бўлгани каби, ота-онангизнинг кучли, ёрқин томонларини қидиринг. Аста-секин камроқ ва камроқ қизил паста бўлади.

Ишончли муносабатларни ўрнатиш учун масъулиятни ўз зиммангизга олинг, чунки можарода камида иккита томон иштирок этади. Ўзингиздан сўранг: "Мен муносабатларни яхшилаш учун нима қиляпман?" Эсингизда бўлсин: биз ўзгарганимизда вазият ўзгаради. Аммо, қоида тариқасида, бузғунчи тўқнашувларда улар кўпинча бошқасини ўзгартиришга ҳаракат қилишади.

Агар можаро соғлиқ ёки ҳатто ҳаётга таҳдид солса нима қилиш керак?

Агар ота-онангиз билан муносабатлар соғлиқ учун хавф туғдирадиган даражада қийин бўлса, ҳеч қандай ҳолатда буни эътиборсиз қолдирмаслик керак. Ҳаракат қилиш муҳим. Мактаб психологи ёки ўқитувчисидан ёрдам сўранг. Баъзилар ёрдам сўраб дўстларига мурожаат қилишади ва улар ёрдам излаб сигнал беришади.

Ёрдам учун яна қаерга мурожаат қилишим мумкин? Мана вариантлар:

• Ишонч телефон рақамлари. Болалар ва ўсмирлар учун бепул ишонч телефонларини топинг. Масалан, болалар ва ёшлар учун мўлжалланган 150-сонли телефон линияси маблағ йўқлиги сабабли вақтинча ишламай қолган, аммо ишончим комилки, бу масала яқин кунларда ҳал бўлади.
• Қариндошлар ёки бошқа яқин катталар. Муаммо ҳақида ишончли одамга айтинг.
• Болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш органлари. Агар вазият кескин бўлса, давлат хизматлари сизнинг хавфсизлигингизни таъминлаши мумкин.
• Агар сизнинг оилангизда таҳдидлар ёки зўравонлик ҳаракатлари бўлса, далилларни сақланг.

Можаролар оилангизга фойда келтириши ва ота-онангиз билан муносабатларингизни мустаҳкамлаш учун очиқ мулоқот кўникмаларини машқ қилиш, мулоқот ва фикр алмашишни жорий этиш ва рағбатлантириш муҳимдир. Ота-оналар фарзандларининг қизиқишларини яхшироқ тушуниш учун янги технологиялар ва тенденциялар билан танишишлари керак.

Биз маданий қадриятларни сақлаган ҳолда, ривожланиш ва ўзимизни англаш интилишларини қабул қилиш ва қўллаб-қувватлаган ҳолда анъаналарни ҳам, инновацияларни ҳам ҳурмат қилишни ўрганишимиз керак. Мустаҳкам оила учун биргаликдаги фаолият жуда муҳимдир.

Эсингизда бўлсин: ёвузлик бўш жойга келади. Ота-она ҳокимияти бўлмаганида (авторитаризм билан адаштирмаслик керак), оилада ижодкорлик, ижодкорлик, меҳр-оқибат, севги ва бошқа ижобий маънолар мавжуд бўлмаганда вайронагарчилик ривожланади.