Қаришга қарши дори биринчи марта одамларда синовдан ўтказилади

Қариш ҳужайраларини "қайта ишга тушириш" ғояси энди илмий фантастика эмас: Американинг Лифе Биосcиенcес биотехнология компанияси ҳужайраларни ёшартириш учун қисман эпигенетик қайта дастурлашга асосланган ЭР-100 препаратининг клиник синовлари учун тартибга солувчи органларнинг розилигини олди. Бу ҳужайраларни ёшроқ ҳолатга қайтаришга қодир усул одамларда биринчи марта синовдан ўтказилишидир.

Қариш узоқ вақтдан бери органлар фаолиятининг ёмонлашишига ва сурункали касалликларнинг ривожланишига олиб келадиган муқаррар жараён деб ҳисобланиб келган. Бироқ, замонавий илм-фан шуни кўрсатадики, бу жараёнда асосий ролни ДНКнинг шикастланиши эмас, балки эпигенетик ўзгаришлар - генларни ёқадиган ва ўчирадиган тизимнинг қайта тузилиши ўйнайди. Вақт ўтиши билан бу ўзгаришлар аста-секин тўпланиб, ҳужайра фаолиятини бузади ва уларнинг қайта тикланиш қобилиятини пасайтиради.
Ҳаммаси 2006-йилда, япон тадқиқотчиси Шиня Яманака тўртта ген — Оcт4, Сох2, Клф4 ва c-Мйc (ОСКМ) — етук ҳужайраларни қайта дастурлаши ва уларни эмбрионга ўхшаш ҳолатга қайтариши мумкинлигини  аниқлаганида бошланди.

Бу кашфиёт Нобел мукофотига сазовор бўлди ва кейинчалик Яманака омилларининг фақат бир қисмини фаоллаштириш ва уларнинг ифодасини назорат қилиш орқали - ҳужайрани янада мослашувчан қиладиган оқсилларни ишлаб чиқариш учун фаоллаштириш орқали - ҳужайрани илдиз ҳужайрасига айлантирмасдан ёшартириш мумкинлиги аниқланди. Бу ёндашув эпигенетик қайта дастурлаш деб номланди. Бироқ, кейинчалик c-Мйc саратон хавфини ошириши аниқланди, шунинг учун олимлар энди фақат ОСК дан фойдаланадилар.

Бу соҳадаги энг машҳур тажрибалардан бири Гарвард тиббиёт мактаби (АҚШ) лабораториясида Девид Синклер раҳбарлигида ўтказилди : 2020-йилда олимлар сичқончанинг ретинал нейронларида учта омил - Оcт4, Сох2 ва Клф4 (ОСК) нинг ифодаланиши ёш эпигенетик нақшларни тиклаши мумкинлигини кўрсатдилар.

Натижада кемирувчилардаги шикастланган аксонлар (нерв ҳужайраларининг узун, цилиндрсимон кенгайтмалари) тикланди ва кўриш қобилияти яхшиланди. Ушбу кашфиёт катталар сутэмизувчиларидаги тўқималар ўзларининг ёшлик ҳолатининг "ёзувини" сақлаб, унга қайтиши мумкинлиги ҳақидаги дастлабки далиллардан баъзиларини тақдим этди. 

Бу билим Лифе Биосcиенcес томонидан ишлаб чиқилган ЭР-100 терапиясининг асосини ташкил этди. Бу ген терапияси бўлиб, у кўзнинг тўр пардаси ҳужайраларига ОСК омилларини вақтинча фаоллаштириш бўйича кўрсатмалар беради. Ҳужайраларни илдиз ҳужайраларига айлантирадиган тўлиқ қайта дастурлашдан фарқли ўлароқ (ҳужайра асл кимлигини унутганда, бу саратон касаллигига олиб келиши мумкин), қисман қайта дастурлаш шунчаки эпигенетик созламаларни тиклайди ва ҳужайрани ёшроқ ҳолатга қайтаради.

Илгари шунга ўхшаш тажрибалар сичқонлар, приматлар ва лаборатория моделларида ўтказилган эди. Масалан, Синcлаир бошчилигидаги Режувенате Био компанияси кейинчалик уни одамларда синаб кўриш мақсадида итлардаги ёшга боғлиқ ўзгаришларга қарши курашиш учун ушбу усулдан фойдаланиш режаларини эълон қилди .

Бироқ, етакчилик Лифе Биосcиенcес компаниясига ўтди: 2026-йил 2-февралда компания вакиллари АҚШ ФДА кўзнинг тўр пардаси касалликларини даволаш бўйича биринчи одамларда клиник синовларни ўтказишга рухсат берганини эълон қилишди . Бу касалликлар ганглион ҳужайраларининг - визуал маълумотларни кўздан мияга узатувчи нейронларнинг ўлими билан боғлиқ . Бу ҳужайралар деярли қайта тикланишга қодир эмас, шунинг учун уларнинг шикастланиши одатда кўрликка олиб келади. 

Гап шундаки, аввалги ҳайвонлар устида ўтказилган тажрибалар аллақачон таъсирчан натижаларни кўрсатган эди. Кўриш нерви шикастланиши ва глаукоманинг сичқонча моделларида ОСК омилларининг фаоллашиши ҳужайраларнинг ёшроқ эпигенетик ёшини тиклашга олиб келди. Олимларнинг фикрига кўра, бу қариш нафақат қайтариб бўлмайдиган шикастланиш натижаси, балки эпигенетик дастурнинг бузилиши натижаси ҳам бўлиши мумкинлигини англатади, бу эса назарий жиҳатдан (ва, афтидан, амалда) тикланиши мумкин.

ЭР-100 нинг дастлабки клиник синовлари асосан терапия хавфсизлигини баҳолашга қаратилади. Бу муҳим, чунки усулнинг ўзи саратон касаллиги ривожланиш хавфини туғдиради, бу ҳақда Накед Сcиенcе аввалроқ батафсил хабар берган эди . Бироқ, агар натижалар муваффақиятли бўлса, технология бутунлай янги дорилар синфини - шунчаки касаллик аломатларини даволамайдиган, балки ҳужайралар ва тўқималарни ёшлик ҳолатига қайтарадиган дориларни яратишга йўл очиши мумкин.

Тўлиқ "қариш қарши даво" ҳали узоқ бўлса-да, одамларда синовларнинг бошланиши эпигенетик ёшартириш ғояси аста-секин лабораториядан ташқарига ва ҳақиқий клиник амалиётга ўтаётганини кўрсатади.