Ўсмирлардаги депрессия: қандай аломатларга эътибор бериш керак ва қачон шифокорга мурожаат қилиш керак

Стресс, қайғу, ҳаётга қизиқишнинг йўқолиши. Бу шунчаки ёмон кайфиятми ёки депрессия аломатларими? Психолог Ойгул Суиндикова ўзингизга қандай ёрдам беришингиз мумкинлигини ва қачон шифокорга мурожаат қилиш вақти келганини тушунтиради.

Бу " Ўсмирлар учун психолог " туркумидаги биринчи нашр . Психолог Ойгул Суиндикова депрессия, унинг белгилари ва белгилари, ёмон кайфиятни сурункали муаммодан қандай ажратиш мумкинлиги ва нима учун бундай ҳолларда ўз-ўзини даволашга уриниш ўрнига профессионал ёрдамга мурожаат қилиш муҳимлиги ҳақида гапириб беради.

2021 ва 2023-йиллар оралиғида ишонч телефонига мурожаат қилган ўсмирларнинг тўқсон фоизи соғлиғининг ёмонлиги, кайфиятнинг пастлиги, ожизлик, тушкунлик, кўз ёшлар ва барча воқеаларга қизиқишнинг йўқолишидан шикоят қилишган. Улар ўзларига депрессия ташхисини қўйишган.

Ҳар бир инсон вақти-вақти билан бу ҳолатларни бошдан кечиришини тушуниш жуда муҳимдир. Ҳар бир инсон ўзини хафа, ожиз ҳис қилади ёки вазиятдан чиқиш йўлини кўра олмайди. Депрессияда бу аломатлар сурункали ҳолатга айланади ва одамнинг нормал ҳаёт кечириш қобилиятига халақит беради.

Депрессив бузилиш жуда кенг тарқалган руҳий саломатлик ҳолатидир. Депрессия одатда ҳаётнинг барча соҳаларига таъсир қилади ва ҳаёт сифатига салбий таъсир қилади. Уни мутахассис бир қатор тестлар натижалари асосида ташхислаши керак.

Тадқиқотлар шуни кўрсатадики, генетик мойиллик депрессияда муҳим рол ўйнаши мумкин. Тарбия ва ҳаётдаги воқеалар депрессив эпизодларни кучайтириши ёки қўзғатиши мумкин. Оғир ёки сурункали стресс, гиёҳванд моддаларни суиистеъмол қилиш, сурункали касалликлар ёки жисмоний шикастланишлар, молиявий қийинчиликлар ва ҳатто келажакка пессимистик қараш ва ўзига паст баҳо бериш депрессияга олиб келиши мумкин.
Депрессиянинг асосий белгилари

Депрессия жисмоний, ҳиссий жиҳатдан намоён бўлиши мумкин, шунингдек, когнитив ва хулқ-атвор кўринишларига эга. Узоқ вақт давомида давом этадиган икки ёки учта аломат депрессив эпизоднинг ривожланишини кўрсатиши мумкин. 

Депрессиянинг ҳиссий белгилари 

Баъзи ҳис-туйғулар депрессиянинг бир қисми бўлиши мумкин ва уларни эътиборсиз қолдирмаслик керак, чунки улар ўз-ўзидан йўқолиб кетади деб умид қилиш керак:

• доимий тушкун кайфият, меланхолия, умидсизлик ҳисси, умидсизлик, умидсизлик;
• ўзига паст баҳо бериш;
• одатий фаолиятга қизиқишнинг йўқолиши;
• ўз тажрибаларига фиксация;
• айбдорлик ҳисси кучайган;
• ёлғиз қолиш истаги.

Агар таниш машғулотларга қизиқиш ёки ёлғиз қолиш истаги узоқ вақт давом этса ва кундалик ҳаётга таъсир қилса, бу шунчаки чарчоқ ёки ёмон кайфиятдан кўра жиддийроқ муаммонинг белгиси бўлиши мумкин.

Депрессиянинг жисмоний белгилари 

Танангизни тингланг ва жисмоний ҳолатингиз ҳиссий ҳолатингиз билан қандай боғлиқлигига эътибор беринг. Депрессиянинг жисмоний белгилари қуйидагиларни ўз ичига олиши мумкин.

• ичак фаолиятидаги ўзгаришлар (ич қотиши ёки суюқ нажас);
• ортиқча уйқу ёки уйқусизлик;
• мушак оғриғи, бош оғриғи;
• иштаҳа ва вазндаги ўзгаришлар.

Уйқусизлик ёки оғриқни депрессия аломатларидан ажратиш учун унинг давомийлиги ва контекстини ҳисобга олиш муҳимдир. Масалан, агар уйқусизлик икки ҳафтадан ортиқ давом этса ва жисмоний ёки турмуш тарзи омиллари каби аниқ сабаблар бўлмаса, бу депрессия белгиси бўлиши мумкин.

Депрессиянинг когнитив белгилари

Депрессия билан оғриган одамларда турли вазифаларни бажариш учун мотивация йўқ. Улар кўпинча қўшимча вақт талаб қилади ва кўпинча диққат ёки диққатни жамлаш билан боғлиқ муаммоларга дуч келишади. Депрессия белгилари қуйидагиларни ўз ичига олиши мумкин.

• хотира ва диққатни жамлаш билан боғлиқ муаммолар;
• секин фикрлаш (ахборотни таҳлил қилиш);
• пессимистик фикрлар;
• "ақлий сақич".

"Ақлий фикрлаш" нима? Бу сизни муҳим нарсаларга эътиборингизни қаратишга халақит берадиган салбий фикрларнинг такрорланувчи шакли. Доимий равишда ўтмишдаги хатога қайтиш "ақлий фикрлаш"га мисолдир. Уни енгиш учун онгни ўзгартириш техникасидан фойдаланиш фойдалидир. Агар фикрларингиз бир хил "фикрлаш" муаммосига қайта-қайта қайтса, қисқа танаффус қилинг, кейин оддий машқ бажаринг: беш марта чуқур нафас олинг, кейин фикрларингизни ёзинг. Бу онгингизни "озод қилишга" ёрдам беради.  

Ақл-идрок машқлари ва кундалик юритиш бошқа когнитив аломатларни бошқаришга ёрдам беради. Пессимистик фикрларни камайтириш ва диққатни жамлашни яхшилаш учун сиз жуда оддий машқни бажаришингиз мумкин: ҳар оқшом кундалигингизга кундан учта ижобий воқеани ёзиб қўйинг. Ушбу машқ онгни ривожлантиришга ва салбий фикрларга қарши курашишга ёрдам беради, ижобий нарсаларга эътибор қаратади.

Депрессиянинг хулқ-атвор белгилари

Депрессия инсоннинг ҳаётнинг барча соҳаларида, жумладан, ижтимоий муносабатлар, уй ҳаёти, иш ва мактабда фаолиятига халақит бериши мумкин. Депрессиянинг мумкин бўлган хулқ-атвор кўринишлари қуйидагиларни ўз ичига олади:

• мотор фаоллигининг пасайиши; 
• бир ҳолатда узоқ вақт музлатиш;  
• инҳибисён ва секинлик; 
• овқатланиш ва уйқу режимининг бузилиши;
• ижтимоий изоляция.

Мунтазам жисмоний фаоллик, ҳатто тоза ҳавода оддий сайр қилиш ҳам кайфиятингизни сезиларли даражада яхшилайди ва энергия даражангизни оширади. Сиз мунтазам кундалик тартибни ўрнатишга ҳаракат қилиб кўришингиз мумкин. Бу сизнинг уйқу ва овқатланиш мувозанатингизни тиклашга ёрдам беради. Ҳар 30 дақиқада жисмоний фаоллик учун қисқа танаффуслар қилиш каби кичик қадамлар билан бошланг.

Депрессиянинг олдини олиш

Даволанмаса, депрессия ривожланиши мумкин ва унинг оқибатлари тобора оғирлашиши мумкин. Бироқ, ўз вақтида профилактика чоралари жиддий оқибатлардан ҳимоя қилиши мумкин. Нима ёрдам бериши мумкин? Соғлом турмуш тарзини олиб боринг, яхши овқатланинг ва етарлича ухланг, нафас олиш машқларини бажаринг ва ҳатто медитация билан шуғулланинг. Табиатда ва ҳайвонлар билан кўпроқ вақт ўтказинг. От миниш депрессиянинг яхши олдини олиш воситаси ҳисобланади. 

Ютуқларингиз учун ўзингизни мукофотлашни қоида қилинг. Кичик муваффақият ёки ғалаба учун ҳам миннатдорчилик белгиси сифатида ўзингизни мақтанг ёки бирор нарса сотиб олинг. Сизга ижобий ҳис-туйғуларни бағишлайдиган ёқимли одамлар билан мулоқот қилишга ҳаракат қилинг. Қизиқарли машғулот билан шуғулланинг ва агар сизда аллақачон бўлса, унга кўпроқ вақт ажратинг - овқат пишириш, расм чизиш, қўшиқ айтиш. Сизга завқ келтирадиган нарсаларни кўпроқ қилинг.

Депрессия аломатлари учун ўз-ўзига ёрдам

Агар сиз депрессияга хос бўлган бир нечта аломатларни сезсангиз ва улар узоқ вақт давом этса, танангиз асосан кислородга муҳтож. Салбий фикрлар ва ҳис-туйғуларни бошдан кечирганингизда, мушакларингиз таранглашади ва қисқаради, юрак уриш тезлиги пасаяди ва ҳаётий органлар кислород ва озуқа моддаларидан маҳрум бўлади. Шунинг учун нафас олиш машқлари ва соғломлаштириш машқларини мунтазам равишда бажариш муҳимдир.

Заиф томонларингиз сизга зарар етказмагунча улар билан курашманг. Бунинг ўрнига, ютуқларингизни нишонланг ва улар учун ўзингизни мақтанг, ҳатто бу ғалабалар аҳамиятсиз бўлиб туюлса ҳам. Танқидчи ўрнига ички мақтовчини ривожлантиринг. Бу кичик қадамларингиз учун сизни мақтасин.

Салбий нарсаларни қидирманг; ҳаётдаги ҳамма нарса муаммосиз кечган вазиятларга эътибор қаратинг. Сизга қувонч ва завқ бағишлаган нарсаларни эслашга ҳаракат қилинг. Ҳаммаси яхши ўтган ва ҳеч қандай муаммо бўлмаган пайтлар учун миннатдор бўлинг. 

Депрессияга тушиб қолиш осон, аммо уни енгиш учун ҳаракат талаб этилишини унутманг. Сиз профилактика чораларини мустақил равишда қўллашингиз ёки ижобийроқ дунёқарашни тиклашга ёрдам берадиган оддий машқларни бажаришингиз мумкин. Ўз-ўзини ташхислаш, ҳатто ўз-ўзини даволаш ҳам қатъиян ман этилади. Агар сиз ёқимсиз ҳолатни мустақил равишда енгишда қийналсангиз, психологдан ёрдам сўрашингиз керак. Агар керак бўлса, улар сизни психотерапевтлар ёки психиатрларга йўналтиришлари мумкин. Депрессияни даволашда психологик ёрдам ва терапияни ўз ичига олган комплекс ёндашув жуда муҳимдир.