Генитал герпес сабаблари ва даволаш сирлари

Аёлларда генитал герпес – оддий герпес вируси 1, 2 келтириб чиқарувчи жинсий йўллар шиллиқ қаватини зарарланиши билан кечадиган касаллик. Урогенитал соҳада везикуляр тошмалар тошиши, эрозиялар ҳосил бўлиши, экссудация, ачишиш ва оғриқ ҳисси касаллик клиник белгиларидир.
Кўпинча умумий аҳвол ўзгариши: иситма, ҳолсизлик, уйқунинг бузилиши ҳам кузатилади. Генитал герпес диагностикасида вирусларни аниқлаб берувчи текширув усуллари ўтказилади (ПЗР, ҳужайра културасида ОГВ ни ўстириш, ИФА анализи). Касаллик давосида иммунитетни рағбатловчи ва вирусларга қарши қўлланиладиган препаратлардан фойдаланилади.

Аёлларда генитал герпес – герпетик инфекциянинг бир кўриниши бўлиб, маҳаллий ўзгаришлар генитал соҳаларда кузатилади. Вирус жинсий йўл орқали юқиши инобатга олиб касалликни гинекологик ҳамда венерологик деб қараса ҳам бўлади. Касаллик инсон ҳаёти охиригача кечиши ва хуруж қилиб туриши билан хавфлидир. Жинсий йўл билан юқадиган инфекциялар орасида герпес вируси учинчи ўринда туради.

Аёллар генитал гепрес вируси билан эркакларга нисбатан икки баробар кўпроқ зарарланадилар. Касалликнинг энг кўп қайд этиладиган ёш 20-24 ва 35-40 ёшлар оралиғи ҳисобланади. Аёллар жинсий аъзолар тизими герпес вируси билан доимо зарарланган бўлади, аммо вирус айримларда ўз таъсирини кўрсатади, айримларда эса белгиларсиз ўз ҳаот фаолиятини давом эттираверади. Шундай бўлсада, яширин герпес вируси ҳам аёлларда жиддий асоратларга сабаб бўлиши мумкин, масалан ҳомила тушиши, ҳомила инфекцияланиши, ҳомиладорлик рўй бермаслиги, туғма нуқсонлар.

Генитал герпес сабаблари
Текширувларга кўра, 70 % дан кўп ҳолатларда касаллик қўзғатувчиси ОГВ 2 типи ва 30 % ҳолатларда ОГВ 1 типи бўлиб ҳисобланади. Герпес ташувчиси ва манбаси бўлиб касалланган инсон ёки латент шаклда вирусларни ташувчи инсонлар бўлиб ҳисобланади. Инфекциянинг юқиши асосан жинсий алоқа йўли билан амалга ошади, бунда ноодатий жинсий алоқа усуллари ҳам касаллик қўзғатувчиси юқишига олиб келади (орал-генитал, анал-генитал, генитал). Кам ҳолатларда вирус маиший воситалар орқали юқади (гигиена воситалари) ва тиббий йўл (тиббиёт асбоблари, қўлқоплар) ҳам вирус юқишига сабаб бўлиши мумкин. Бундан ташқари вирус билан зарарлаш инсон ўзи томонидан ҳам рўй бериши мумкин, масалан оғзи бўшлиғидаги вирусларнинг жинсий йўлларга ўтиши. ОГВ учун кириш дарвозаси жинсий аъзолар шиллиқ қаватларидир. Инфекция юқишида хавф омилларига жинсий ҳаётнинг бошланиши, ҳимояланмаган жинсий алоқа ва тартибсиз жинсий алоқага киришиш кабилар киради. Яширин кечувчи герпес вируси юқиш эҳтимоли 75-80 % ни ташкил этади. Генитал герпес кўпинча бошқа жинсий йўл билан юқадиган касалликлар билан бирга кечади, айниқса гонорея (сўзак) касаллиги билан. Бундан ташқари герпес натижасида ҳосил бўлган эрозия ва шиллиқ қават микротравмалар ОИВ-инфекцияси юқишини осонлаштиради.
Герпес вируси шиллиқ қаватлар орқали организмга киргач гемотоген ёки трансневрал йўл орқали паравертебрал ганглийларга жойлашиб олади ва инсон бутун умри давомда сақланиб қолади. Турли хил омиллар таъсирида (стресс, шамоллаш, чарчаш, ҳайз кўриш вақтида ва бошқалар) латент вируснинг юзага чиқиши рўй беради. Аксонлар орқали герпес вируси жинсий аъзолар шиллиқ қаватига боради ва генитал герпес клиник белгиларини юзага чиқаради.
Классификацияси
Клиник ҳолат ва касаллик кечишига қараб қуйидагича таснифлаш мумкин:
Бирламчи генитал герпес – касалликка ташхис қўйилган вақтда гепрес вируси беморни умуман безовта қилмаган бўлади, ОГВ га қарши антитело қонда аниқланмайди;
Генитал герпес илк намоён бўлиши – герпес вируси экстрагенитал соҳаларда илгари намоён бўлган, қонда ОГВ га қарши антитело шаклланган, аммо вирус жинсий аъзоларни илк маротаба зарарлаган ҳолат;
Хуружланувчи генитал герпес – генитал герпес белгилари қайта намоён бўлиб туриши;
Белгиларсиз кечувчи генитал герпес – беморда герпес белгилари юзага чиқмаган аммо, бемор жинсий алоқа вақтида шеригини зарарлаш эҳтимоли бор.
Аёлларда генитал герпес оғирлик даражаси касаллик клиник белгилари намоён бўлиши сонига асосланиб фарқланади: енгил даража – касаллик хуруж қилиши йил давомида 1-3 маротаба рўй беради; ўртача оғирлик – йил давомида 4-6 маротаба; оғир даража – клиник белгилар ҳар ойда юзага чиқади.
Касаллик локализацияси ва тарқалганлик даражасига қараб 3 та босқичга бўлинади:
Оралиқ ва ташқи жинсий аъзолар шиллиқ қаватлари зарарланиши (герпетик вульвит);
Қин, бачадон бўйни, уретра зарарланиши (герпетик вульвовагинит, уретрит, колпит, эндоцервицит);
Бачадон, бачадон найлари, сийдик пуфаги зарарланиши (герпетик эндометрит, сальпингит, систит).
Жинсий ва сийдик чиқарув аъзоларидан ташқари яллиғланиш жараёни анал канали ва тўғри ичак ампуласини ҳам қамраб олиши мумкин.
Аёлларда генитал герпес белгилари
Бирламчи генитал герпес
Бирламчи генитал герпес кечишида 5 та давр фарқланади:
инкубацион;
продромал;
тошмалар;
тикланиш;
битиш.
Инкубацион давр – инфекциянинг яширин ҳолатда бўлиши 2 суткадан 14 суткагача давом этиши мумкин. Бу даврда вирус жадал репликацияланади ва клиник белгилар юзага чиқмайди. Продромал даврда маҳаллий ва умумий клиник белгилар юзага чиқа бошлайди.
Умумий ҳолсизлик, тана ҳароратининг субфебрил даражага кўтарилиши, мушакларда оғриқ кузатилади. Локал белгилардан қичишиш ва ташқи жинсий аъзолар соҳаларида парезлар, дизурия ҳолатлари намоён бўлади.
Тошмалар даврида – шиллиқ қаватларда герпес вирусига ҳос бўлган везикуляр тошмалар тошади. Пуфакчалар диаметри 2-3 mm.ni ташкил этади, гуруҳ-гуруҳ бўлиб жойлашади ва ўзида шаффоф суюқлик сақлайди. Секин асталик билан бошқа тошма элементлари ҳосил бўла бошлайди.
Умумий белгилар тошма тошиш даврида камаяди, аммо маҳаллий белгилар қичишиш, шиш, оғриқ, ачишиш ҳисси сақланиб қолади. Бу даврда бемор уйқуси бузилган, невротик ҳолатлар келиб чиқади. Тошмалар тошиш даври ўртача 7-10 кун давом этади.
Тикланиш даврида пуфакчалар хиралашади, ёрилади ва эрозиялар ҳосил бўлади. Баъзида пуфакчалар ўрнида ярачалар пайдо бўлади, уларнинг чуқурлиги 1 mm.ni ташкил этади. Якка эрозиялар кенгайиб эрозив ўчоқларни ҳосил қилиши мумкин, эрозиялар оғриқли, қонамайди аммо йирингли караш билан қопланган бўлиши мумкин.
Битиш даврида умумий ва маҳаллий белгилар камаяди. Эрозия-ярали ўчоқлар секин аста бита бошлайди, эпителизацияланиш бошланади. Яралар битганидан сўнг чандиқ ҳосил бўлмайди, аммо маълум бир вақт давомида гиперемияланган ёки гиперпигментация ҳолатида сақланиб туриши мумкин.
Қайталанувчи генитал герпес
Қайталанувчи генитал герпес типик (яширин) ёки атипик шаклда кечиши мумкин. Типик шаклида везикуло-эрозияли тошмалар ташқи жинсий аъзоларда пайдо бўлади. Қайталаниш даври 7-10 кунни ташкил этади. Атипик кечувида эса шиш, қичишиш ёки субклиник белгилар қўшилади.
Шишлар вульва соҳасида диффуз гиперемияланиш кўринишида намоён бўлади. Қичишиш эса шиллиқ қаватлар чуқур яралари ва эрозиялари таъсирида юзага чиқади. Субклиник белгилар эса жинсий аъзоларда пайдо бўладиган белгиларнинг барчаси намоён бўлиши мумкин, аммо анча кучсиз баъзида белгиларсиз кечиши ҳам мумкин.
Атипик шаклларига яна қуйидагилар ҳам киради: вуводиния, псевдоэрозия, бачадон бўйни лейкоплакияси, кондилома ва чаноқ ганглионеврити. Генитал герпес радикулопатия, ишурия, менингит, гепатит ва бошқа аъзолар зарарланиши билан асоратланиши мумкин. Генитал герпесдан азият чекувчи аёлларда бачадон бўйни ўсма касалликлари ривожланиш эҳтимоли юқори бўлади.
Касаллик диагностикаси
Касаллик ташхисотида бемор анамнези, шикоятлари, гинекологик кўрув, биологик ажраламалардан наъмуна олиш ҳамда лаборатор анализлардан фойдаланилади.
Диагнозни аниқ қилиш учун вирусларни аниқлаб берувчи усуллар ПЗР, ИФА, вирус културасини ҳужайрада ўстириш каби текширувлар ўтказилиши керак. Текширув учун қон, везикула ичидаги суюқлик, урогенитал йўллардан олинган суртма олинади.
Гинекологик кўрувда касаллик ўткир кечувида тошмалар ва ташқи жинсий йўлларда эрозиялар аниқланади. Генитал герпес дерматит, қўтир, қизил лишай, юқумли моллюска, стрептококкли импетиго, заҳм ва бошқа жинсий йўл билан юқадиган инфекциялар билан дифференсация қилинади.
Генитал герпесни даволаш
Ҳозирги кунда ОГВ ни организмдан тўлиқ чиқариб юборувчи дори препарати ўйлаб топилмаган. Шу сабабли медикоментоз даво муолажалари касаллик хуружларини камайтириш ҳамда клиник белгиларни бартараф этишга қаратилади. Энг асосийси жинсий алоқага кирувчи жуфт ҳам текширилиши керак.
Ҳозирги кунда ОГВ ни организмдан тўлиқ чиқариб юборувчи дори препарати ўйлаб топилмаган. Шу сабабли медикоментоз даво муолажалари касаллик хуружларини камайтириш ҳамда клиник белгиларни бартараф этишга қаратилади. Энг асосийси жинсий алоқага кирувчи жуфт ҳам текширилиши керак.
Этиопатогенетик даво мақсадида вирусларга қарши препаратлар (ацикловир, валацикловир, фамцикловир) қўлланилади. Препарат дозаси ва давомийлиги касаллик оғирлик даражаси ва шаклига қараб белгиланади. Қўшимча сифатида маҳаллий қўлланиладиган вирусларга қарши гель, крем, маз ва аэрозоллар ҳам буюрилади. Ёриқлар ва эрозияларни антисептиклар билан қайта ишлаш мумкин.
Иммун тизимини рағбатлаш учун интерферон препаратлари қўлланилади. Қайтланувчи шаклида кечувчи герпетик касалликларга қарши эмланиш мумкин. Бунга кўрсатма – ҳомиладорлар, бошқа инфекцияларга ҳам мойил бўлган аёллар бўлиши мумкин.
Генитал герпес профилактикаси жинсий йўл орқали юқадиган бошқа инфекциялар каби олиб борилади, яъни жинсий алоқага кириш тартиб қоидаларига риоя қилиш, жинсий жуфтни фақатгина ягона инсон билан олиб бориш ва шахсий гигиена қоидаларига риоя этиш кабилар.
Ҳомиладорлик ва генитал герпес
Генитал ҳерпес вируси йўлдош орқали ўтиши мумкин, бу эса ҳомиланинг ривожланаётган нерв тўқималарига таъсир қилади. Айниқса, ҳомиладорликнинг дастлабки уч ойлигида чақалоқнинг ички органлари шаклланаётган даврда вируснинг таъсири жуда хавфлидир.
Бундан ташқари, генитал герпес ҳомила тушиши ва эрта туғилиш хавфини кескин оширади. Туғруқ вақтида вирусни онадан болага ўтишини олдини олиш мақсадида шифокор кесарча кесиш ўтказиш тўғрисида қарор қабул қилиши мумкин.
Агар ҳомилага инфекция юқса, вирус боланинг кўзларини, терисини, шиллиқ қаватларини ва юрак-қон томир тизимига таъсир қилиши, зарарлаши мумкин. Даволаш амалга оширилмаса, афсуски зарарланган чақалоқларнинг ўлим кўрсаткичи ошиши мумкин.
Жинсий алоқа ва генитал герпес
Бошқа жинсий йўл орқали юқадиган касалликлар каби генитал герпес билан зарарланишни олдини олишнинг асосий усули – бу презерватив. Аммо агар касалланган жинсий шерикнинг генитал ҳудудида касаллик кенг тарқалган бўлса, презерватив ҳам қарши ҳимоя қила олмайди. Агар генитал герпес вируси иккала ҳамкорда топилган бўлса, даволаниш бир вақтнинг ўзида амалга оширилиши керак, бу инфекция билан муваффақиятли курашиш имкониятини оширади.