Вольтер ҳақида 33 та қизиқарли факт

Вольтер, Француа-Мари Арует номи билан туғилган, маърифатнинг юксак арбоби бўлиб, ақл, илм-фан ва шахсий ҳуқуқларни анъана ва догма устидан ҳимоя қилган давр эди. Ўзининг зукколиги, католик черковини танқид қилиши, сўз эркинлиги, дин эркинлиги, черков ва давлатни ажратиш тарафдорилиги билан машҳур бўлган Вольтер 18-аср интеллектуал манзарасида ўчмас из қолдирди. Унинг сермаҳсул асарлари орасида пьесалар, шеърлар, иншолар, тарихий ва илмий асарлар, 21 мингдан ортиқ мактублар, икки мингдан ортиқ китоб ва рисолалар мавжуд. Вольтер мероси жуда мураккаб бўлганидек, маърифатпарварлик даврига хос бўлган қарама-қаршиликлар ва тараққиёт йўлидаги қизғин интилишларни ўзида мужассам этган. Келинг, Вольтер ҳақида унинг ҳаёти, фаолияти ва замонавий тафаккурга доимий таъсирини таъкидлайдиган баъзи қизиқарли ва маълумот берувчи фактларни кўриб чиқайлик.

1. Вольтер 1694-йил 21-ноябрда Франциянинг Париж шаҳрида туғилган.
2. Унинг машҳур ном де плуме "Вольтер" "Ароует лж" нинг анаграммаси бўлиб, "Ароует ле жеуне" (Ароует ёш) деган маънони англатади.
3. Вольтер 1717 йилда француз ҳукуматини танқид қилган сатирик мисралари учун Бастилия қамоқхонасида қарийб бир йил қамоқда эди.
4. Озодликка чиққанидан кейин у "Вольтер" исмини олди ва ҳеч қачон қамоққа қайтмасликка ваъда берди. У асосан муваффақиятга эришди.
5. У Англияда бир неча йил сургунда бўлиб, у эрда Жон Локк, Исаак Ньютон асарлари, конституциявий монархия ва диний бағрикенглик тамойиллари таъсирида бўлган.
6. Вольтернинг энг машҳур асари "Cандиде, оу лъОптимисме" (Кандид ёки оптимизм) 1759 йилда нашр этилган ва у тарихда ёзилган энг буюк сатиралардан бири ҳисобланади.
7. Черковни танқид қилганига қарамай, Вольтер атеист эмас, балки коинотни яратган, лекин унга аралашмайдиган Худога ишонадиган деист эди.
8. У адолатсизлик ва диний қувғин қурбонларининг ашаддий ҳимоячиси бўлган, айниқса қотиллик учун ноҳақ қатл этилган протестант савдогар Жан Калас ишида.
9. Вольтернинг 1764 йилда нашр этилган "Диcтионнаире пҳилосопҳиқуе" (Фалсафий луғат) фалсафий луғати черковга ва ўз давридаги француз институтларига ҳужум қилди.
10. У ақлли инвестициялар орқали катта бойлик тўплади, айниқса Cомпагние дес Индес.
11. Вольтер Ньютоннинг "Принcипиа Матҳематиcа" асарини француз тилига таржима қилган математик ва физик Эмилие ду Чâтелет билан узоқ муддатли муносабатларга эга эди.
12. Уларнинг яқин ҳамкорлигига қарамай, Вольтер кўпинча ду Чâтелетнинг интеллектуал ҳамкорликка қўшган ҳиссасини минималлаштирди.
13. Вольтер сермаҳсул мактуб муаллифи бўлиб, ёзишмаларида унинг фикрлари ва маърифатпарварлик даврининг интеллектуал муҳити ҳақида қимматли тушунчалар берилган.
14. У умрининг охирларида, қарийб 28 йиллик сургундан сўнг қисқа муддатга Парижга қайтди ва француз маърифатпарварлик жамияти томонидан нишонланди.
15. Вольтер 1778 йил 30 майда Парижда вафот этди. Хабарларга кўра, унинг сўнгги сўзлари Шайтондан воз кечишни рад этиш эди.
16. Дастлаб насронийлар дафн этилишини рад этган Вольтернинг қолдиқлари охир-оқибат Париждаги Пантеонга бошқа француз ёритгичлари қаторида қўйилди.
17. Унинг Чâтеау де Ферней мулки бутун Европадан келган зиёлилар учун марказга айланди ва маърифатпарварлик фикрини шакллантиришда муҳим рол ўйнади.
18. Вольтер ўзининг фуқаролик эркинликлари, жумладан, адолатли судланиш ҳуқуқи ва дин эркинлигини ҳимоя қилиш билан машҳур эди.
19. У кўпчиликнинг зулмига олиб келиши мумкинлигига ишонган демократияга шубҳа билан қаради.
20. Вольтернинг яна бир машҳур асари "Задиг" (1747) тақдир ва ирода эркинлиги мавзуларини ўрганувчи фалсафий романнинг дастлабки намунасидир.
21. Вольтернинг Хитой ва конфуцийлик ҳақидаги асарлари Европанинг Хитой фалсафаси ва маданиятига қизиқиши ортишига хизмат қилди.
22. Диний бағрикенглик тарафдори бўлишига қарамай, Вольтернинг асарларида баъзан ўз даврининг нотўғри қарашлари, жумладан антисемитизм акс этган.
23. У Пруссия қироли Буюк Фридрих билан машҳур фалсафий ёзишмалар билан шуғулланган, у билан дўстлик муносабатлари кучли эди.
24. Вольтернинг Лейбниц оптимизмини “Кандид”даги Панглосс образи орқали танқид қилиши унинг фалсафага қўшган энг доимий ҳиссаларидан биридир.
25. Унинг маърифий абсолютизмни қўллаб-қувватлаши бир қанча Европа монархларига, шу жумладан Россиянинг Буюк Кетринига таъсир қилди.
26. Вольтернинг асарлари қайта-қайта тақиқланган ва цензура қилинган, аммо у нашр этишни давом эттириш учун ўзининг ақл-заковати ва бир қатор тахаллуслардан фойдаланган.
27. У тараққиёт ва жамиятни яхшилаш учун илм ва ақлнинг салоҳиятига ишонди.
28. Вольтернинг таъсири унинг ўлимидан кейин ҳам кенгайиб, Франция инқилобига ҳам, замонавий дунёвий ва демократик ғояларнинг ривожланишига ҳам илҳомлантирди.
29. Урушни менсимаслик ва тинчлик тарафдорилиги унинг асарларида изчил мавзулар эди.
30. Вольтернинг илк трагедиялари, жумладан, "Œдипе" (1718) драматург сифатидаги обрўсини мустаҳкамлаган муҳим муваффақиятлар эди.
31. У ўзининг тезкор ақли билан танилган ва кўпинча сатирани душманларига қарши қурол сифатида ишлатган.
32. Вольтер қўллаб-қувватлаган маърифатпарварлик қадриятлари бағрикенглик, ақл ва черков ва давлатни ажратиш бўйича замонавий мунозараларни шакллантиришда давом этмоқда.
33. Унинг характери ва баъзи қарашлари билан боғлиқ баҳс-мунозараларга қарамай, Вольтер зулм, фанатизм ва жаҳолатга қарши курашнинг рамзи бўлиб қолмоқда.

Вольтер мероси ғоя ва қаламнинг қудратидан далолатдир. У ўзининг серқирра асарлари, тарғибот-ташвиқоти ва тенгсиз ақл-заковати билан дунёнинг интеллектуал ва маданий тарихида ўчмас из қолдирди. Унинг ҳаёти ва ижоди ақл, эркинлик ва адолатга интилиш тарафдорларини илҳомлантиришда давом этмоқда. Унинг ҳиссалари ҳақида фикр юритар эканмиз, биз ҳокимиятни шубҳа остига қўйиш, билим излаш ва янада адолатли ва оқилона дунёни тарғиб қилишнинг доимий аҳамиятини эслаймиз.