Ҳомиладорликда аллергия – белгилари, ривожланиши, ҳомилага таъсири, давоси ва профилактикаси

Замонавий цивилизация даврида организмни соғлом ҳолатда ушлаб туриш қийинлашиб бормоқда. Агар янги организмни дунёга келтириш ва унинг соғлиғига ҳам жавобгар бўлиш ҳақида гап кетса, ўзингиз хулоса қилаверинг. ХХ аср – юрак-қон томир касалликлари асри бўлган бўлса, ХХИ аср – ЖССТ тахминларига кўра аллергия асри бўлади.
Ҳозирги кунда ер юзининг 20 % аҳолиси аллергиядан азият чекади, салбий экологик ҳудудларда истиқомат қилувчиларда бу кўрсаткич 50 % ни ташкил этмоқда. Охирги 30 йил ичида аллергик касалликлар ҳар 10 йилда 2-3 баробар кўпайганлиги статистикаларда қайд этилган. Бунга сабаб сифатида экологиянинг ёмонлашуви, сурункали стресс ҳолатларининг кўпайганлиги, табиатини муҳофаза қилмаган ҳолда саноат ишлаб чиқаришнинг ривожланганлиги, дори препаратларни тартибсиз қабул қилиш, косметик воситалар ва сунъий маҳсулотлардан фойдаланиш, дезинфекция ва дезинсекция воситаларидан фойдаланиш, овқатланиш хусусиятининг ўзгарганлиги ва янги аллергенларнинг пайдо бўлганлигини келтириш мумкин.

Аллергия – организм иммун (ҳимоя) реакцияси бўлиб, бунда организмнинг хусусий тўқималари ҳам зарарланади. Тиббиёт соҳасида бу – аллергик касаллик деб юритилади (ўткир аллергоз). Афсуски, ўткир аллергоз беморлар орасида 5-20 % ҳолларда ҳомиладор аёллар ҳам учраб турибди. Бу кўрсаткичлар сўнги 20 йил ичида 6 баробар ошди. Аллергиядан азият чекиш энг кўп учрайдиган ёш – 18-24 ёшлар оралиғидаги ҳомиладорлик ҳолатларидир. Барча ўткир аллергозлар кечиши ва хавфлилик даражасига қараб енгил (аллергик ринит, аллергик конъюктивит, маҳаллий эшакеми) ва оғир (тарқоқ эшакеми, Квинке шиши, анафилактик шок) турларига бўлинади.
Енгил ўткир аллергиоз
Ўткир аллергоз    Клиник белгилари
Аллергик ринит    Бурун орқали нафас олиш қийинлашуви ва бурун битиши, бурун шиллиқ қаватларининг шиши, бурунда шиллиқ суюқлик оқиши, акса уриш, ҳалқумда ачишиш ҳиссини сезиш.
Аллергик конъюктивит    Гиперемия (қизариш), шиш, конъюктива қичишиши (кўз оқида қон томирлар кўриниб туриши), кўз ёш келиши, ёруғликка қарай олмаслик, қовоқлар шиши, кўз тирқишининг торайиши.
Маҳаллий эшакеми    Терининг маълум бир соҳасида тўсатдан: юмалоқ шаклдаги, четлари кўтарилган, маркази рангсиз, қичишиш ҳиссини чақирувчи тошмалар тошиши.


Оғир ўткир аллергоз
Ўткир аллергоз    Клиник белгилари
Тарқоқ эшакеми    Терининг барча соҳаларида тўсатдан: юмалоқ шаклдаги, четлари кўтарилган эритематоз (қизарган) ва маркази рангсиз бўлган, қичишиш ҳиссини чақирувчи тошмалар пайдо бўлиши.
Квинке шиши    Тери, тери ости клетчаткаси ёки шиллиқ қаватлар шиши. Кўпроқ лаб, ияк, қовоқ, пешона, бошнинг сочли қисми, ёрғоқ, оёқ ва қўл кафтида ривожланади. Бир вақтнинг ўзида бўғимлар, ютқин ва ошқозон-ичак тизими шиллиқ қаватларида ҳам шиш пайдо бўлиши мумкин. Ютқинда шиш йўтал, овоз бўғилиши, нафас олиш қийинлашуви билан намоён бўлади. Ошқозон-ичак шиллиқ қаватлари шиши қоринда оғриқ, кўнгил айниши, қайт қилиш билан кечади.
Анафилактик шок    Артериал гипотония (артериал босимнинг пасайиши) ва ҳушдан кетиш, нафас олишнинг бузилиши, қоринда оғриқ, эшакеми, терида тошма тошиши келиб чиқади. Аллерген таъсир этганда 5 дақиқа ичида юзага чиқади (кам ҳолларда 1 соат ичида).



Ҳомиладор аёллар орасида энг кўп учрайдигани – аллергик ринит, эшакеми ва Квинке шишидир.
Ҳомиладорликда аллергия қандай ривожланади?
Хўш, аллергик реакцияларнинг келиб чиқиш механизми қандай? Касаллик ривожланиши 3 босқичда юзага чиқади:

Биринчи босқич. Аллерген организмга биринчи марта тушади. Аллерген сифатида ўсимлик чанги, ҳайвон юнги, овқат маҳсулотлари, косметик воситалар ва бошқаларни келтириш мумкин. Иммун тизими ҳужайралари ёт моддани сезади ва уларга қарши антитело ишлаб чиқара бошлайди. Антителолар семиз ҳужайралар деб аталадиган ҳужайра деворига бориб бирикади, бу ҳужайралар шиллиқ ости қаватлари ва эпителий тўқималарида кўп бўлади. Бу каби бирикиш йиллар давомида сақланиб туради ва кейинги аллерген тушишини “кутиб туради”.
Иккинчи босқич. Организмга қайта тушган аллерген семиз ҳужайралар юзасида турган антителоларни ўзига бириктириб олади. Бу эса семиз ҳужайралар парчаланиши (ёрилиши) га сабаб бўлади: семиз ҳужайралардан биологик фаол моддалар ажралиб чиқади (гистамин, серотонин ва бошқалар). Айнан мана шу моддалар аллергия белгиларини юзага чиқаради. Улар яллиғланиш медиаторлари деб ҳам аталади.
Учинчи босқич. Биологик фаол моддалар қон томирлар деворини кенгайтиради ва тўқималар ўтказувчанлигини оширади. Шиш, яллиғланиш келиб чиқади. Оғир ҳолатларда, аллерген қонга тушади ва қон томирлар деворини кучли кенгайтириб юборади ва артериал босимнинг бирданига пасайишига сабаб бўлади (анафилактик шок).
Аллергиянинг ҳомилага таъсири
Аллергик реакциянинг келиб чиқиш механизмини билган ҳолда, ҳомиладор аёлда пайдо бўлган антиген (аллерген)-антитело комплекси фақатгина она организмига таъсир қилади, ҳомилада ҳеч қандай аллергик реакциялар кузатилмайди. Чунки антиген-антитело комплекси йўлдош орқали ўта олмайди. Аммо, ҳомила ўзида касалликни учта омил сабабли ҳис этиши мумкин:
Онанинг умумий аҳволи ўзгариши;
Қабул қилинган аллергияга қарши дори препаратларининг ҳомила қон билан таъминланишига таъсири (бу каби препаратлар йўлдош қон томирларини торайтириши мумкин);
Дори препаратларининг ножўя таъсири (зарари).
Ҳомиладорликда аллергияни даволаш
Асосий мақсад – онада кузатилаётган аллергик белгиларни бартараф этиш ва ҳомилага зарар етказмаслик ҳисобланади. Албатта, дори препаратларининг организмга таъсири организмнинг физиологик ҳолати, касаллик тури ва даво турига боғлиқ бўлади.
Ҳомиладорлик – ўзига хос бўлган физиологик ҳолатдир. Шуни ҳам унутмаслик керак – 45 % ҳомиладор аёлларда ички аъзолар касалликлари бор, 60-80 % аёллар эса у ёки бу дори препаратларни мунтазам қабул қилиб юришади. Ўртача олиб қаралганда ҳомиладор аёллар 4 га яқин дори препаратларини қабул қиладилар, витамин, минераллар ва биологик фаол қўшимчалар бундан мустасно. Бундай ҳолатни ҳомила учун хавфсиз деб ҳисобласак бўладими? Айниқса, дори препаратларини ҳомиладор аёл мустақил равишда қабул қилаётган бўлсачи?
Клиник мисолни кўриб чиқамиз: 31 ёшли аёл ҳомиладорликнинг 12-ҳафтасида шифохонага “ўткир аллергоз, тарқоқ эшакеми” ташхиси билан олиб келинди. Иккинчи ҳомиладорлик, шифохонага мурожаат қилишдан олдин аёл аллергик касалликлардан азият чекмаган. Тўсатдан касаллик бошланди. Апельсин шарбатини ичганидан кейин 1 соат ўтиб белгилар юзага чиқди. Кўкрак соҳасида ва қўлларида тошмалар бор, қичишиш бошланган. Аёл ўзи мустақил равишда димедрол таблеткасини қабул қилган, аммо препаратнинг самараси сезилмаган. Таниш шифокор тавсиясига кўра, 1 таблетка супрастин қабул қилган, у ҳам самара бермаган. Эртасига тошмалар бутун танани қоплаган ва бемор тез тиббий ёрдамга мурожаат қилган. Тез тиббий ёрдам шифокори мушак орасига 2 мл тавегил препаратидан юборган, натижа йўқ. Шифокор аёлни умумий реанимация бўлимига жойлаштирган. Аллергик реакция белгилари 3 кун ичида бутунлай йўқолган.
Келтирилган мисолда ҳомиладор аёл шифохонага келгунига қадар 3 хил антигистамин препаратни қабул қилди, улардан бири димедрол – ҳомиладорлик вақтида қабул қилишга қарши кўрсатма бор. Шу сабабли аллегиянинг ҳар қандай ҳолатларида ҳам шифокорга мурожаат этиш шарт!
Кўпчилик машҳур антигистамин препаратлар ҳомиладорлик вақтида қабул қилишга қарши кўрсатмага эга. Димедролни 50 мг қабул қилиш – туғруқ вақтига яқин қолганда бачадон мушакларини қўзғатиб қисқаришига сабаб бўлиши мумкин. Терфенадине қабул қилганда – туғилган чақалоқ тана вазни нормадан паст бўлиши ҳам кузатилади. Астемизол – ҳомилага токсик таъсир кўрсатади. Супрастин (хлорпирамин), кларитин (лоратидин), сетиризин (аллепртек) ва фексадин (фескофенадин) – ҳомиладорликда қабул қилиш мумкин, фақатгина даво самараси ҳомилага таъсиридан устун бўлса. Тавегил – ҳомиладорликда фақатгина касаллик туфайли ҳаёт учун хавф туғилганда қўлланилиши мумкин.
Аллергик реакциянинг ҳар қандай кўринишида, ҳатто белгилар узоқ муддат давом этмаган бўлса ҳам шифокорга мурожаат қилиш шарт. Аллергиянинг давосида энг муҳим жиҳат – аллергия белгиларини дори препаратлари билан бартараф этиш эмас, балки аллерген билан контактда бўлмасликка ҳаракат қилиш керак.
Аллергияни аниқлашда махсус текширувлар ўтказилади. Қондаги ИгE-антитело миқдорини аниқлаш, специфик аллергенларни аниқлаш ва тери синамалари текширувлари бор. Тери синамасида турли аллергенлардан тайёрланган (ўсимликлар, дарахтлар, чанг, ҳайвон эпидермис, ҳашаротлар заҳри, дори препаратлари) эритмалардан фойдаланилади. Бундай эритмалар тери ичига кам миқдорда юборилади. Агар беморда юборилган моддага нисбатан аллергияси бўлса, инексия қилинган соҳада шиш пайдо бўлади.
Ҳомиладорликда аллергия профилактикаси
Муаммонинг яна бир муҳим жиҳати – ҳали дунёга келмаган болада аллергия профилактикаси. Аллергия профилактикасида ҳомиладор аёл овқатланиш рационидан аллергенлиги юқори бўлган маҳсулотларни чиқариб ташлаши керак бўлади. Аллергеннинг ҳомилага киришида ошқозон-ичак тизими катта рол ўйнайди. Ҳомила организмининг сезувчанлиги (аллергенга қарши ишлаб чиқарилган антитело бўлиши ва унинг аллергенни қайта тушишини “кутиб туриши”) ҳомиладорликнинг 22-ҳафтасидан бошлаб шаклланади. Айнан шу даврдан бошлаб ҳомиладор аёл овқатланиш тартибига эътибор қаратиши лозим.
Бундан ташқари, бошқа аллергенлар билан бўлган контактни чеклаш зарур: маиший, кимёвий моддалар, косметик воситалар, ҳайвонлар билан контактда бўлиш ва шу кабилар.
Бу каби чекловлар нисбийдир, авваллари аллергиядан азият чекмаган, соғлом ҳомиладор аёллар овқатланиш тартибида барча аллергия чақириши мумкин бўлган маҳсулотларни чеклашлари шарт эмас. Бундай маҳсулотлар умрида бир маротаба бўлса ҳам аллергик ҳолат кузатилган аёллар учун зарур, айниқса аллергик касалликлари аниқ бўлган аёллар (аллергик бронхиал астма, аллергик дерматит, аллергик ринит ва бошқалар) бир неча маҳсулотлардан чекланишлари керак бўлади.
Ҳомиладор аёллар ва эмизикли аёллар тамаки маҳсулотларини чекиши қатъиян ман этилади. Аниқ фактлар кўрсатишича, тамаки маҳсулотлари ҳомиланинг тана вазни кам бўлиши ва бўй ўсишида ортда қолишига сабаб бўади, ҳамда чекиш ҳомила учун стрессдир. Бир дона тамаки маҳсулоти чекканда 20-30 дақиқа ичида қон томирлар торайиши ва ҳомилага борадиган кислород ва озиқавий моддалар камайишига олиб келади. Чекувчи аёллардан туғиладиган болаларда бошқа касалликлар ривожланиш хавфи юқори бўлади, масалан аллергик дерматит ва бронхиал астма каби. Бундан ташқари, пассив кашандаликни ҳам унутмаслик лозим. Яъни бошқа бир кашанда тамаки чекиши натижасида ҳосил бўлаётган тутунни сиз ҳидлашингиз ҳам ҳомила учун зарарли.
Ҳомиладорлик вақтида ҳайвонлардан узоқроқда бўлиш, хонани тез-тез шамоллатиб туриш, ҳар куни уйни тозалаб туриш, юмшоқ мебель ва гиламларни ҳафтада икки марта чангютгичда тозалаш, ёстиқларни қоқиш тавсия этилади. Яна бир муҳим омил – боланинг озиқланишида она сутидир. Она сути – ҳарорати доимо меъёрда бўлади, тайёрлаш учун вақт талаб этмайди, бактерия ва аллергенлар сақламайди, енгил ҳазм бўлади ва унинг таркибида ўз-ўзини ҳазм қиладиган ферментлари бўлади. Кўкрак сути билан боқишнинг эрта муддатларда тўхтатилиши – болада аллергия келиб чиқиш хавфини оширади.
Эслатиб ўтамиз, ҳомиладор аёл аллергиядан азият чекадими йўқми, ҳар қандай шароитда ҳам соғлом турмуш тарзига риоя этиши, стресслардан қочиши, камроқ касал бўлиши, врач тавсиясисиз мустақил равишда дори препаратларини қабул қилмаслиги, доимо шифокор назоратида бўлиши ва албатта янги туғилажак болакайини кутиб олиш учун қувноқ кайфиятда бўлиши зарур!