Қум устидаги шаҳар ҳақида нималарни биласиз

Меъморий ёдгорликлар ўтган даврлар ижтимоий, маънавий ва маданий ҳаётининг сўзсиз гувоҳи, миллий мероснинг ифодасидир. Ўтмиш санъати билан “мулоқот” қилиш, унинг аҳамиятини англаш ва тўғри англаш ўтган кунлар меросига мурожаат қилувчи тадқиқотчилар олдидаги муҳим вазифалардан биридир.

Хива ёзма манбаларда Х асрдаёқ тилга олинган. 16-асрдагина Амударёнинг ўзгариб бориши туфайли Гурганж-Урганчнинг вайрон бўлиши ва таназзулга учрашидан кейин шаҳарнинг аҳамияти ортди. Асфандиёр (1623-1643) ва Абул-Гозий (1643-1663) хонлари даврида Хива Хоразмнинг пойтахтига айланди.

Хиванинг келиб чиқиши ҳақидаги гўзал ривоятга кўра, Сом (Нуҳ алайҳиссаломнинг ўғли) қумтепада ухлаб ётибди ва тушида аломат кўради. Кейин у ерни тирмалади, кема шаклидаги шаҳарни яратди ва бунинг учун Хейвак деб номланган қудуқ қазди. Шаҳарга қуш нигоҳи билан боқадиган бўлсак, Хива ҳақиқатан ҳам қум устида қурилганига ишонмай бўлмайди, бу эса кейинчалик археологик тадқиқотлар томонидан тасдиқланган.

Самарқанд ва Бухоро обидаларидан ўзининг ўзига хос кўриниши ва ғайриоддий фазовий композицияси билан ажралиб турадиган бу ажойиб меъморий ёдгорликларни яратган халқ даҳосининг санъатига қойил қолишдан тўхтаб бўлмайди, бу ерда ҳамма нарса “Хоразм усталари услубига хос бўлган ягона бадиий услуб билан сингиб кетган” (ХИ 91, 196-йиллар). Хива меъморчилиги Ўрта Осиё шаҳарларининг структуравий хусусиятлари билан ажралиб туради: Ичан-қалъа — шаҳаристон, Дишон — Қалъа — ўрта аср рабодаси, Куня-арк — “куҳендиз”. Ичан-қалъадаги энг қадимги ёдгорликлардан бири ХИВ асрнинг биринчи учдан бирига тегишли бўлиб, Сейид Алауддин мақбараси ҳисобланади. Дастлаб бу бир гумбазли мақбара — гурхон (3,7 х 3,7 м) бўлиб, жанубий деворда портал кириш жойи бўлган. Ўрнатилган анъанага кўра, “авлиёнинг мартабаси ва машҳурлигига қараб, унинг мақбараси кенгайиб, кўп палатали иншоотга айланиши мумкин эди” (2, 34-б.). Фақат 18-асрда ғарбга зиорат-хона (6,0х6,0 м) қўшилган. Иккала хона ҳам гумбазлар билан қопланган: гурхонники учбурчак ясси пандантив шаклида бўлган, зиорат хонадонининг гумбази эса бурчакларида истиқбол шаклидаги нишлар бўлган равоқли пандантифларга таянган.
Таъкидлаш жоизки, Хиванинг ўзига хос жиҳати унинг контрастидир. Бу ҳолатда, камтарона ички макон ранг-баранг қабр тошига қарама-қарши бўлиб, "шунчалик муҳимки, у бошқа жойдан олиб келинганга ўхшайди". Бу монументал бўлиб, бурчакларида ўйилган ва безакли устунлар билан безатилган пойдеворни қўллаб-қувватлайдиган поғонали пойдеворга эга. Пойдеворда иккита мини-саганалар жойлашган. Қабр тоши бутунлай маёлика билан қопланган, бу ХИВ асрнинг биринчи ярмидаги Хоразм услубининг классик намунасидир. Нақшлар ўсимлик ва гулли бўлиб, қадимги Хоразм ва Сўғд нақшларига мос келади. Тўқ кўк, оч кўк ва писта каби ранглар янги тегиниш беради. 14—20-асрларга оид диний меъморликнинг яна бир ёдгорлиги шоир ва полвон Пахлавон Маҳмуд (1247-1325) мақбараси атрофидаги мажмуадир. У Амударёдан сув оладиган сунъий каналнинг ҳомийси ҳисобланган. Бу авлиёга сиғиниш Хива хонлари ҳукмронлигининг сўнгги 150 йиллик даврига (18-аср охири — 20-аср) тўғри келади ва кўплаб ривоятларда учрайди. Шир Муҳаммад Мунис ўзининг “Фирдавс ал-иқбол” асарида шундай таъкидлайди: “Осмон қутбининг муборак қабри ва энг улуғ раҳнамо, Пир-и Мирвалий ўғли Паҳлавон Маҳмуд – ҳар иккисининг сири порлайди”. Афсонага кўра, ХИВ асрда мажмуа ўрнида Паҳлавон Маҳмуд устахонаси бўлган — ўрта аср шаҳарларида турар жой ва иш жойининг уйғунлиги кенг тарқалган (3, 79-бет). Анъанага кўра, бир палатали мақбара (“гумбаз” ёки “бузрук”) охир-оқибат кенгайиб, қўнғиротлар сулоласининг энг яхши ёдгорлик ва диний мажмуаларидан бирини ифодаловчи йирик мажмуага айланган. Мажмуа қуйидаги схема бўйича тузилган: марказий маконни учта тешикли хонақоҳ эгаллайди: ғарбий йўл авлиёнинг қабри жойлашган гурхонага туташган зиоратхонага олиб боради. Шарқий очилиш коридорга уланади, бу эса ўз навбатида пастки квадрат бинога уланади. Мажмуанинг жанубий томонини корихона, ошхона, масжид, дарвозахона эгаллаган.

Таъкидлаш жоизки, Хиван меъморчилигининг ўзига хос хусусиятларидан бири биноларнинг эски ва янги қисмларининг ўзаро боғлиқлиги, шу билан турли даврлардаги иншоотларни бирлаштириб, “меъморчилик ансамблининг таркибий қисмларининг ўзига хослигини сақлаб қолиш”ни таъминлайди. Бунда бу маёлика бўялган: "...ойнага ўхшаш, ялтироқ кошинлар, ҳайрат уйғотувчи, ундан маънавий дунёга йўл боради" (4, 40-бет). Мақбаранинг ички қисми айниқса нафис бўлиб, унда меъморлар қопламани моҳирона тақсимлаган: пастки қисмида геометрик панел (кўк фонда оқ безак), гумбаз остидаги қаватда катта сариқ ва кўк фигуралар, гумбазда эса интерер дизайнидаги энг севимли услублардан бири - кўк фонда оқ медальонлар.

Хиван меъморчилик мактабининг яна бир ўзига хос жиҳати – уста ҳунармандларнинг ёғоч ўймакорлигидаги маҳорати ва унинг меъморий шакл ва нисбатлар билан моҳирона уйғунлиги, “кўриш учун энг фойдали детал ва конструкциялар”да қўлланишидир (5, 193-бет). Ташқи элементлар - эшиклар, дарвозалар ва айвон устунлари ўймакорлик билан қопланган, уларнинг баъзилари ёдгорликнинг ягона безакини ташкил қилган. Масалан, Жума масжидининг асосий хусусияти унинг устунларидир. Ичан-қалъанинг марказида жойлашган масжид трапеция шаклида бўлиб, 212 та устун билан мустаҳкамланган тўсинли шифтга эга. 10—14-асрлардаги ёғоч устунларнинг ноёб намуналарини кейинги иншоотларга ўтказиш анъанаси шаклланган. Шундай қилиб, Жума масжидида 10—16-асрларга оид устунлар мавжуд бўлиб, уларнинг ҳар бири ўз даврига хос декоратив хусусиятларга эга бўлиб, ягона композицион қаторга бирлашган. Лекин уларнинг барчаси нафис ва нафис бўлиб, усталар “нақш кўлами ва релеф баландлигини нозик ҳисобга олганликлари” туфайли ҳаводор муҳит яратади (5, 194-бет).

Тош-Хаули ("тош ҳовли") Ичан-Қалъанинг диққатга сазовор жойи бўлиб, унинг нафис силуэти ҳар сафар кўрилганда ҳаёлларни ўзига тортади. Сарой уч қисмдан иборат: 1830-1838 йилларда юқорида қайд этилган тартибда қурилган ҳарам, ишрат-хаули ("завқ ҳовлиси") ва арз-хона (суд зали). Қизиғи шундаки, сарой меъморлари ўз дизайнида қадимги хоразмлик аёлларнинг ҳам анъаналарига асосланишган. ҳарам) ва қалъа меъморчилиги анъаналари ташқи кўр-кўрона жабҳаларни тартибга солишда ифодаланган. Асосий мавзу ҳовли бўлиб, унинг атрофида турли хоналар гуруҳланган. Тош-Хаулининг барча жозибаси ичида жамланган. Ҳарам беш бўлимдан иборат бўлиб, ҳар бирида ажойиб эйвон, яшаш хонаси ва ёрдамчи хона мавжуд. Ишрат-ҳаули ва арз-хаули ҳам худди шундай тартибга эга: чўзилган ҳовлилар атрофида икки баландликда, бир устунли эйвонлар жойлашиб, фазовий боғловчи элемент вазифасини ўтайди. Уларнинг орқасида расмий заллар ва коридорлар жойлашган. Ишрат-хаулида меҳмон хоналари ҳовлининг периметри бўйлаб, иккинчи қаватда эса айвонли хизмат хоналари жойлашган. Арз-ҳаули янада мураккаб схемага эга.

Тош-хаулининг ўзига хос хусусияти меъморларнинг симметриянинг бузилиши бўлиб, бу умумий эффектни камайтирмайди, аксинча уни кучайтиради. Бу, масалан, Арз-хаулида ҳовли ўқига нисбатан эйвоннинг силжишида яққол кўринади. Ишрат-хаулида ивон ярим миноралари ҳам ассиметрикдир - иккитаси ғарбда ва бири шарқда. Ҳовли эйвонларининг устунлари "конструктив мулоҳазалар талаб қиладиган пурлинлар остига қўйилган". Шундай қилиб, ассиметриядан композицион қурилма сифатида фойдаланиш изчил меъморий композицияни яратишда тартибга солувчи рол ўйнади.

Тош-хаули саройининг ифодали ва динамик қиёфасига ҳам композицион восита сифатида контрастдан фойдаланиш орқали эришилган. Масалан, саройнинг безаксиз ташқи кўриниши ички жабҳаларга қарама-қарши бўлиб, "нақшларнинг бир хил бойлиги ва деворларга ранг-баранг ишлов бериш" руҳида ишланган (6, 168-бет). Ҳовли жабҳаларида мозаикали деворлар безакли эйвонларга, хира ва маъюс йўлакларга (ҳарамдан ишрат-хаулига олиб борадиган) офтоб нурли ҳовлиларга, қўш баландликдаги устунларга эга кичик айвон устунларига, ҳашаматли жабҳалар билан безатилган оддий ички безакларга қарама-қаршидир. Иккинчиси кўк, оқ ва очиқ кўк маёлика билан қопланган, бу сўзани чойшабларини эслатади. Бинобарин, ушбу ёдгорликдаги қарама-қарши имкониятларнинг арсенали чексиз бўлиб, муҳим фазовий зоналар, ҳажмлар ва тафсилотларни таъкидлайди. Француз архитектура назариётчиси Кичик Француа Блонделнинг қуйидаги сўзларини эсламаслик мумкин эмас: "Бизнинг гўзал санъат асаридан қониқишимиз нисбатлар қанчалик тўғри кузатилганига боғлиқ".

Шундай қилиб, Хива меъморчилиги ўзининг нафис диди билан ажралиб туради - амалий санъатнинг меъморчилик шакллари ва нисбатлари билан органик уйғунлиги, ёдгорликларга тўлиқ ва яхлит хусусият беради. Хива меъморчилигининг келиб чиқиши табиий-иқлим шароитлари ва кўп асрлик анъаналар билан шаклланган халқ меъморчилигида ётади. Бундан ташқари, у ҳам тафсилотларда, ҳам фазовий композицияларда намоён бўлган контрастли комбинациялар асосида қурилган; ички макон, унинг фазовий шакли ва атрофдаги муҳит ўртасидаги яқин муносабатлар ҳақида.

Асрлар ўтиб, бу ёдгорликларнинг деворлари ўрта аср меъморлари томонидан сингдирилган энергияни сақлаб қолишда давом этмоқда. Бу энергия билан бирга янги меъморчилик дурдоналарини яратиш санъати келажак авлодларга ўтади.

Адабиёт

1. Зоҳидов P.Sh. Ўзбекистон меъморчилик мактаблари ҳақида (19-20-асрлар) // ИЗУ, ИВ. Тошкент, 1969.
2. Снесарев Г.П. Хоразм афсоналари Марказий Осиё диний култлар тарихига оид манба сифатида. Москва, 1983.
3. Манковская Л., Булатова В. Хоразм архитектура ёдгорликлари. Тошкент, 1978.
4. Пугаченкова Г.А. Термиз, Шаҳрисабз, Хива. Москва, 1976.
5. Аведова Н.А. Хива ёғоч ўймакорлигининг тирик анъаналари // ИЗУ, ИВ. Тошкент, 1969.
6. Пугаченкова Г.А., Ремпел Л.И. Ўзбекистоннинг ажойиб меъморий ёдгорликлари. Тошкент, 1958.
7. Ноткин Н. Қадимгилар санъати. Тошкент, 1968 йил.